Prawo do zachowku po spadkobiercy

Testator, czyli osoba sporządzająca testament ma niczym nieskrępowane prawo do rozporządzenia swoim majątkiem na wypadek śmierci. Może w sposób dowolny powołać do dziedziczenia po nim zarówno osoby bliskie, jak i obce. Ta dowolność polega na możliwości powołania do całości spadku jednej osoby lub dokonania zapisów poszczególnych składników majątkowych na rzecz kilku osób. W każdym przypadku istotne jest ustalenie, co wchodzi do masy spadkowej. Składnikami jej są bowiem nie tylko aktywa. Wchodzą do niej także wszelkie długi i zobowiązania spadkodawcy. Czasami może się zdarzyć, że pasywa przewyższają aktywa spadku i wtedy najlepiej taki spadek po prostu odrzucić. Najczęściej jednak spadek ma wymierną wartość i warto go przyjąć.

Na wielkość masy spadkowej wpływa także osobista sytuacja testatora. Najczęściej dotyczy to osób, które wcześniej się rozwiodły lub sąd orzekł ich separację. Niejednokrotnie nie dokonały uprzednio podziału majątku małżeńskiego, stąd do masy spadkowej wejdzie tylko udział w tym majątku. Bardzo często zdarza się, iż spadkodawca odziedziczył po swoich rodzicach lub otrzymał od nich w drodze darowizny nieruchomości (np. gospodarstwo rolne, działki gruntowe, budynki itp.), które nie weszły do majątku wspólnego, ale rodzina jest w błędnym przekonaniu, że stanowią one element majątku wspólnego.
Na tle treści testamentu dochodzi do nieporozumień, albowiem wiele osób poczytuje za wydziedziczenie sam fakt ich pominięcia przez spadkodawcę. Jeśli najbliżsi krewni nie zostali wspomniani w testamencie, w dalszym ciągu przysługuje im udział w spadku przewidziany przez ustawodawcę w księdze spadków polskiego kodeksu cywilnego, którego wielkość zależy od stopnia pokrewieństwa. Zatem pominięcie wcale nie oznacza ich wydziedziczenia, gdyż to ostatnie dotyczy wąskiego kręgu najbliższych krewnych testatora i odnosi się wyłącznie do zachowku.

Uprawnionymi do zachowku są bowiem zstępni (dzieci, wnuki itd.), małżonek oraz rodzice i tylko ich spadkodawca może skutecznie wydziedziczyć. Przy czym dziecko spadkodawcy dziedziczy nawet wówczas, gdyby doszło do ustalenia jego pochodzenia po śmierci spadkodawcy. Natomiast małżonek może zostać wyłączony od dziedziczenia nawet w przypadku orzeczenia przez sąd separacji w miejsce rozwodu. Z żądaniem wykluczenia małżonka mogą wystąpić pozostali spadkobiercy także wtedy, gdy spadkodawca dopiero co wystąpił z zasadnym pozwem o rozwód lub separację z winy drugiego współmałżonka.

Z wydziedziczeniem zaś mamy do czynienia, gdy na przykład rozwiedziony ojciec powołał w testamencie do całości spadku konkubinę, ale pominął dwie dorosłe córki. Z mocy prawa należy się im zachowek, którego wysokość wyniesie połowę z tego, co należałoby się im z mocy ustawy, a więc po jednej drugiej całości. Gdyby córki były małoletnie lub trwale niezdolne do pracy, ich udział byłby wyższy i wynosił wtedy 2/3.

Gdyby zamiarem ojca było wydziedziczenie córek, a więc pozbawienie ich prawa do zachowku, to musiałby podać w testamencie jedną z trzech przyczyn (art. 1008 kodeksu cywilnego). Po pierwsze, że córki wbrew woli ojca postępowały uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycie społecznego. Na przykład prowadziły rozwiązły tryb życia, narkotyzowały się itp. Po drugie, że dopuściły się w stosunku do ojca albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu albo wolności, lub rażącej obrazy czci. Na przykład urządziły w domu imprezę, w trakcie której ojciec był zmuszony interweniować i został dotkliwie pobity przez uczestników. Po trzecie, że uporczywie nie dopełniały względem ojca obowiązków rodzinnych. Opuściły go na przykład w czasie przewlekłej choroby pozbawiając jakiejkolwiek opieki.

W testamencie można wskazać bezpośrednio na jedną z wyżej wymienionych przyczyn albo w sposób opisowy przytoczyć fakty, na które się powołuje testator. Swoboda spadkodawcy w takich sytuacjach oznacza także, iż może on wybaczyć, co przekreśli skutki wydziedziczenia. Gdyby jednak podtrzymywał swoje stanowisko, to wówczas zachowek córkom nie przysługuje, ale ich dzieci lub wnuki mogą go dochodzić, albowiem ich wydziedziczenie nie dotyczy.

Jako dług spadkowy zachowek wypłacany jest w gotówce przez spadkobierców testamentowych, zaś jego wysokość zależy od wielkości masy spadkowej oraz darowizn, które powinny być doliczone. Chodzi w tym przypadku o darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami, pominiętych lub wydziedziczonych w testamencie, z wyłączeniem darowizn drobnych, zwyczajowo przyjętych i poczynionych przed 10 laty licząc od daty otwarcia spadku. Wartość tych darowizn ustala się według stanu na dzień ich dokonania, lecz według cen z chwili ustalania zachowku.

Na przykład spadkodawca darował pięć lat przed śmiercią jednopiętrowy dom. Ale po tym fakcie zostało dobudowane drugie piętro. Zatem wartość zachowku będzie obliczana jak za dom parterowy, ale przy zastosowaniu aktualnych cen. Wydatki spadkodawcy na wykształcenie osób uprawnionych do zachowku traktuje się generalnie jako zwyczajowo przyjęte. Ale nie obejmuje to na przykład dodatkowych studiów zagranicznych sponsorowanych przez niego. Dlatego nakłady z tym związane będą zaliczane jako darowizny pomniejszające teraźniejszą wielkość zachowku, który ma wypłacić spadkobierca testamentowy na rzecz uprawnionych do zachowku.

Na zakończenie warto dodać, iż z roszczeniem o zachowek osoby uprawnione powinny wystąpić w ciągu trzech lat od ogłoszenia testamentu. Staje się ono wymagalne w dniu jego ogłoszenia, chyba że spadkodawca zostawił kilka testamentów, to wówczas termin ten biegnie od daty wyjaśnienia, który z testamentów jest ważny i skuteczny. Po upływie tego okresu czasu roszczenia o zachowek się przedawniają.

Jeśli polski ustawodawca przyjmie proponowane zmiany, to od początku 2010 roku, o czym pisałem w lipcowym artykule, z podstawy obliczania zachowku zostaną wyłączone wszelkie darowizny poczynione przez spadkodawcę na wypadek śmierci, a więc od nich nie będzie mógł być dochodzony zachowek.
***
Dr Bogdan Mucha jest polskim doktorem nauk prawnych, autorem i współautorem licznych prac naukowych oraz publicystycznych. Dzięki współpracy z polskimi kancelariami prawniczymi, bez konieczności wyjazdu do Polski, pomoże w sprawach z zakresu prawa polskiego(rozwody, legalizacje rozwodów amerykańskich, podziały majątku, sprawy alimentacyjne, spadkowe, obrotu nieruchomościami łącznie z przygotowaniem fachowych pełnomocnictw z apostille do kupna lub sprzedaży). Po umówienie dzwonić pod nr tel. (773) 481-0588. Sponsorem artykułów jest biuro ALTA TRAVEL AGENCY, Inc. 5736 W. Belmont, Chicago, Il 60634, które poleca pakiety wakacyjne na Karaiby, Hawaje, Florydę, rejsy morskie, wypożyczanie samochodów, krajowe i międzynarodowe bilety lotnicze po przystępnych cenach korzystniejszych niż internetowe. Tel. (773) 481-0585 – www.altatravel.com