W ramach wydarzenia jego organizatorzy, Ojciec Marek Janowski S.J., rektor Sanktuarium Najświętszego Serca Pana Jezusa w Chicago oraz i przedstawiciele Przystanku Historia Instytutu Pamięci Narodowej zaprosili społeczność polonijną na wykład zatytułowany „Niezłomne sylwetki Żołnierzy Wyklętych” przygotowany przez dr Beatę Kopcińską oraz na pokaz filmu pt. „Zapora” w reżyserii w reżyserii Konrada Starczewskiego.
Spotkanie rozpoczął o. Marek Jankowski, S.J., który powitał zebranych oraz patronów i współorganizatorów wydarzenia: przedstawicieli Konsulatu RP w Chicago Reginę Jurkowską – konsul generalną RP i Agatę Grochowską – wicekonsul, gości z Polski, pracownice IPN dr Beatę Kopcińską i Martę Golińską, delegację Zrzeszenia Nauczycieli Polskich w Ameryce z prezes Urszulą Gawlik na czele, koordynatorów Przystanku Historia IPN w Chicago – Helenę Sołtys, Marka Adamczyka i Bernadettę Manturo, a także komendanta 90 Placówki Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Chicago – Andrzeja Janczaka. Ojciec Marek Jankowski mówił o potrzebie zachowania pamięci o tragicznych losach Żołnierzy Wyklętych i zaprosił Polonię do udziału w obchodach ustanowionego w 2011 roku Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych, przypadającego 1 marca.
Głos zabrał również Komendant obchodzącego 100-lecie działalności 90 Placówki Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Chicago – Andrzej Janczak, który podzielił się osobistymi wspomnieniami ze spotkań z partyzantami podziemia. W imieniu organizacji komendant wręczył pamiątkowe, okolicznościowe medale konsul generalnej Reginie Jurkowskiej i koordynator Przystanku Historia IPN Helenie Sołtys za ich wysiłek w propagowaniu wiedzy o „Żołnierzach wyklętych”. Prezes Zrzeszenia Nauczycieli w Chicago Urszula Gawlik przypomniała zebranym, iż w tym roku Jezuicki Ośrodek Milenijny (Sanktuarium Najświętszego Serca Pana Jezusa) obchodzi 25- lecie swojej działalności i zbiegło się ono z 55 urodzinami o. Marka Jankowskiego, S.J., któremu zebrani odśpiewali gromkie „Życzymy, życzymy”.
Wykład zatytułowany „Niezłomne sylwetki Żołnierzy Wyklętych” wygłosiła dr Beata Kopcińska – inspektor w Biurze Przystanków Historia IPN, nauczyciel akademicki, autorka książki „Lubelskie Wilki. Dzieje zgrupowań partyzanckich Lubelszczyzny” oraz artykułów naukowych dotyczących działań partyzanckich. Dr Kopcińska omówiła przebieg wydarzeń historycznych od wybuchu II ej wojny światowej i napaści Związku Radzieckiego na Polskę, poprzez powstanie kontynuującego działania Armii Krajowej zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, po rok 1951 kiedy to 1 marca w więzieniu mokotowskim wykonano wyrok śmierci na siedmiu członkach IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. To właśnie dzień 1 marca obchodzony jest w Polsce jako Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych, stosunkowo nowe święto w naszym narodowym kalendarzu.
Prelegentka przypomniała również sylwetki żołnierzy podziemia: Danuty Siedzikówny ps. „Inka”, Witolda Pileckiego ps. „Witold” i „Druh”, Łukasza Cieplińskiego ps. „Pług”, Józefa Franczaka ps. „Laluś” oraz zaprezentowała dokumentację fotograficzną upamiętniającą m.in. życie w obozach partyzanckich. Dr Kopcińska omówiła także działania IPN, które doprowadziły do odkrycia wielu miejsc pochówku zamordowanych Żołnierzy Wyklętych oraz do ich identyfikacji.
Wykład gościa z Polski okazał się znakomitym wprowadzeniem do filmu „Zapora”. Dzięki niemu suche dotąd fakty historyczne nabrały ludzkiego wymiaru, a śmierć i cierpienie przestały być wydarzeniami na mapie, zyskując poruszającą, ludzką twarz. „Zapora“ to film dokumentalny z 2016 roku poświęcony mjr. Hieronimowi Dekutowskiemu. Produkcja IPN-u, nagrodzona w 2016 roku na Ogólnopolskim Festiwalu Filmowym „Niepokorni, Niezłomni, Wyklęci” w Gdyni, jest zapisem wspomnień jego podwładnych i kolegów, przyjaciół oraz krewnych. Żołnierze, wracają pamięcią do swoich pełnych lęku i obaw, złości, czasem czarnego humoru wojennych przeżyć. Surowy, często niecenzuralny język, bez upiększeń i patosu, oddaje rytm partyzanckiego życia dużo wierniej niż oficjalne raporty czy szkolne narracje. Film uzupełniają liczne zdjęcia archiwalne, dokumenty oraz animacje opisujące najważniejsze działania zbrojne oddziału Hieronima Dekutowskiego.
Aresztowany przez UB w 1947 r., po brutalnym śledztwie został skazany w pokazowym procesie na karę śmierci i stracony w więzieniu mokotowskim.
Po trwających kilkadziesiąt lat poszukiwaniach miejsca jego spoczynku, latem 2012 r. badacze Instytutu Pamięci Narodowej działający pod kierunkiem prof. Krzysztofa Szwagrzyka odkryli i zabezpieczyli jego szczątki podczas prac ekshumacyjnych na terenie Kwatery na Łączce, na warszawskich Powązkach. Po roku 1989 r. major Hieronim Dekutowski ps. „Zapora” został zrehabilitowany i pośmiertnie odznaczony najwyższymi orderami państwowymi.
Po projekcji zebrani mieli okazję do rozmów z organizatorami spotkania, którzy odpowiadali na pytania dotyczące nie tylko wykładu i filmu, lecz również planowanych uroczystościach związanych z obchodami Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Jednym z miejsc tych obchodów będzie Jezuicki Ośrodek Milenijny, a o innych będziemy informowali na łamach „Dziennika Związkowego”.
Tekst i zdjęcia: Andrzej Moniuszko
