Supra jest wydarzeniem społecznym, niemal świętem, podczas którego jedzenie, wino i rozmowa tworzą jedną całość. Stoły uginają się pod ciężarem potraw: gorące chaczapuri z ciągnącym się serem, pachnące kolendrą chinkali, pieczone mięsa, bakłażany z orzechami, granaty, świeże zioła i gliniane dzbany pełne ciemnego wina. Jednak nawet najbardziej obfite dania stanowią jedynie tło. Najważniejsze rozgrywa się między ludźmi – w słowach, spojrzeniach i gestach.
Mistrz toastów
Gruzińska uczta nie może istnieć bez tamady. To nie tylko mistrz toastów, lecz właściwie reżyser całego spotkania. Dobry tamada musi mieć charyzmę, pamięć, poczucie rytmu rozmowy i talent niemal literacki. Powinien wiedzieć, kiedy rozbawić stół, a kiedy sprawić, by wszyscy zamilkli. W Gruzji mówi się czasem, że kiepski kucharz może zepsuć kolację, ale kiepski tamada potrafi zniszczyć cały wieczór.
Wybór tamady bywa traktowany niezwykle poważnie. Często zostaje nim najstarszy lub najbardziej szanowany gość, lecz równie ważna jest umiejętność mówienia. Bo gruziński toast nie przypomina krótkiego „na zdrowie”, do którego przywykła większość świata. To mała opowieść. Niekiedy żartobliwa, innym razem pełna melancholii i refleksji. Tamada może zacząć od zabawnej historii z dzieciństwa, przejść do wspomnienia zmarłego przyjaciela, a zakończyć filozoficzną refleksją o przemijaniu. I właśnie wtedy przy stole zapada cisza – ta rzadka, pełna skupienia cisza, która w Gruzji oznacza najwyższy szacunek.
Opowieść o życiu
Toast ma tu własną dramaturgię. Najpierw zwykle wznosi się kielich za Boga albo pokój. Potem za Gruzję – kraj wielokrotnie niszczony przez wojny, rozdzierany przez imperia, a mimo to nieustannie odradzający się niczym winorośl po zimie. Kolejne toasty poświęca się rodzinie, przodkom, miłości, dzieciom, przyjaźni i gościom. Każdy ma swoje miejsce. Każdy buduje większą opowieść o życiu.
Wino odgrywa w tym rytuale rolę niemal świętą. Gruzini uważają swój kraj za kolebkę winiarstwa i wiele wskazuje na to, że mają rację. Archeolodzy odnaleźli na tych terenach ślady produkcji wina sprzed około ośmiu tysięcy lat. Do dziś w wielu regionach używa się kwewri – ogromnych glinianych naczyń zakopywanych w ziemi, w których fermentuje wino. Smakuje ono inaczej niż większość europejskich trunków: bywa cięższe, bardziej ziemiste, czasem lekko dzikie. Idealnie pasuje do charakteru samej Gruzji.
Podczas supry nie chodzi jednak o samo picie. Wypicie toastu oznacza zgodę z jego treścią. To symboliczny gest uczestnictwa we wspólnocie. Dlatego odmowa bywa odbierana nie jako brak ochoty na alkohol, lecz jako odrzucenie emocji i sensu słów, które właśnie wybrzmiały.
Najbardziej poruszające są toasty za zmarłych. W wielu krajach śmierć kończy obecność człowieka przy stole. W Gruzji jest inaczej. Tamada przywołuje imiona tych, którzy odeszli, wspomina ich śmiech, dawne historie, ulubione powiedzenia. Nagle człowiek, którego od lat nie ma, znowu staje się częścią wieczoru. Wino pije się nie tylko za pamięć o nim, ale za ciągłość życia i więzi, której śmierć nie zdołała przerwać.
Gruzińskie toasty potrafią być też niezwykle piękne i poetyckie. Jeden z najbardziej znanych brzmi mniej więcej tak: „Nie pijmy za to, by nasze życie było długie. Pijmy za to, by było warte wspominania”.
Inny, często wznoszony za przyjaciół, mówi: „Niech nasz dom będzie zawsze zbyt mały, by pomieścić wszystkich przyjaciół”.
To właśnie odróżnia Gruzinów od wielu innych narodów. Tutaj toast nie jest dodatkiem do alkoholu. Alkohol jest dodatkiem do toastu.
Szkoła słuchania
Wielogodzinne supry przypominają czasem spektakl, w którym śmiech miesza się ze wzruszeniem. Przy stole można usłyszeć rubaszny dowcip, po chwili historię wojenną, a chwilę później niemal poetycką refleksję o przemijaniu. Gruzini nie oddzielają radości od smutku grubą kreską. W ich kulturze oba te uczucia istnieją obok siebie, tak jak życie i śmierć współistnieją w kolejnych toastach.
Co ciekawe, supra jest również szkołą słuchania – umiejętności coraz rzadszej we współczesnym świecie. Gdy przemawia tamada, nikt mu nie przerywa. Nikt nie zagłusza go telefonem ani przypadkową rozmową. Wszyscy słuchają. To forma szacunku wobec człowieka, wobec słów i wobec chwili, która właśnie się wydarza.
W Gruzji istnieje powiedzenie, że „gość jest darem od Boga”. Być może właśnie dlatego tamtejsze uczty mają w sobie coś niezwykle ciepłego i magnetycznego. Obcy człowiek bardzo szybko przestaje być obcy. Dostaje kielich wina, miejsce przy stole i staje się częścią opowieści.
Kiedy supra dobiega końca, na stole pozostają puste talerze, okruszki chleba i niedopite kielichy. Ale najważniejsze zostaje w pamięci: poczucie uczestniczenia w czymś starszym i głębszym niż zwykła kolacja. W tradycji, która przez wieki przetrwała wojny, najazdy i polityczne katastrofy, bo odpowiada na jedną z najważniejszych ludzkich potrzeb – potrzebę bycia razem.
W Gruzji człowiek nie siada do stołu tylko po to, by zjeść. Siada po to, by na chwilę poczuć, że życie – mimo całego swojego chaosu, bólu i przemijania – ma sens.
Monika Pawlak
