„Jeśli chcesz uwiecznić, zapisać lub ująć ekscytację, jaką przynosi myślenie, to właśnie poezja jest najlepszym narzędziem. Dlatego szczególnie pociąga mnie poezja Zbigniewa Herberta, który mówi o myślicielstwie głosem pewnego Pana Cogito. Gdy zaczęłam ją zgłębiać, dostrzegłam, że istnieje światowa kultura, ogólny sposób myślenia o Grekach, Rzymianach, o klasykach. Jacy byli szlachetni, co przetrwali, a czego nie przetrwali. To daje nam jakiś sposób rozumienia historii. Co się dzieje jednak, gdy zaczynamy odczytywać te dziwaczne znaczki, którymi zapisane są słowa Safony? Wchodzimy pod powierzchnię, zwracamy uwagę na wszystko to, co istnieje na poziomie mikroskopijnym. Dla mnie to początek edukacji. Gdy przyglądamy się powierzchni, dostrzegamy, że jest ona złożona, im bardziej poświęcamy jej uwagę, tym bardziej to dostrzegamy. Tym większego współczucia wymaga od nas, by ją pojąć” - powiedziała Anne Carson w ubiegłym roku w Warszawie, odbierając Nagrodę Poetycką im. Zbigniewa Herberta.
Nazwisko laureatki Literackiej Nagrody Nobla ogłosiła w czwartek o godz. 13 Ingrid Carlberg, nowa sekretarzyni Akademii Szwedzkiej, która przyznaje nagrodę. – Rozmawiałam z nią przed chwilą. Powiedziała mi jedynie, że jest na Islandii i właśnie słucha wiatru. Była zaskoczona, ale bardzo szczęśliwa – poinformowała Carlberg.
Eseistka Renata Lis, tłumaczka „Słodko-gorzkiego Erosa”, o Carson pisała w magazynie „Książki” tak: „»Hottie« mówi się o osobie z celebryckim seksapilem, która właśnie ma swoje pięć minut, przyciąga spojrzenia, uwodzi. Hermetyczna hottie – to całkiem niezłe określenie Anne Carson i miejsca, jakie zajmuje w anglojęzycznym świecie”.
Pochodząca z Kanady, a mieszkająca na Islandii (w 2022 roku otrzymała obywatelstwo tego kraju) Carson uważana jest za jedną z najważniejszych poetek na świecie, a jej nazwisko od lat pojawiało się na listach kandydatów i kandydatek do literackiego Nobla.
Anne Carson urodziła się w 1950 roku w Toronto, w 1981 roku obroniła doktorat z filologii klasycznej. W swojej pracy łączy pisanie wierszy z tłumaczeniami i wykładaniem na wielu uczelniach. W niemal wszystkich jej wierszach widać napięcie pomiędzy poetyckim poszukiwaniem nowych znaczeń a zainteresowaniami etymologicznymi. Wyszukanie pochodzenia słowa bywa dla Carson początkiem pracy nad wierszem. Wielkie uznanie przyniosły jej przekłady z klasycznej greki — wierszy Safony, dramatów „Elektra” i „Antygony” Sofoklesa oraz „Bachantek” Eurypidesa.
Z fascynacją starożytną Grecją związane są też jej osobiste prace jak esej „Słodko-gorzki eros” (1986), przełożony przez Renatę Lis i wydany w 2025 przez Ossolineum. Greckie słowo „eros” oznacza brak — pragnienie karmi się pustką i bierze z niej życie, by ustać w momencie spełnienia. „Eros jest czasownikiem”, pisze w swoim eseju Anne Carson, odsuniętą w czasie i oddaloną w przestrzeni rozkoszą, która ukazuje naszą niekompletność. „Słodko-gorzki eros” próbuje przeniknąć strukturę pragnienia. W mitach, wierszach Safony, dialogach Platona czy na antycznych wazach kochankowie pozostają w wiecznym pościgu.
Inne eseje Carson z lat 80. to m.in. „Econmy of the Unlost” (1999), w którym autorka przeciwstawia Paula Celana greckiemu poecie, Simonidesowi z Keos, czy „Men in the Off Hours” (2000), w którym zderza Tukidydesa z Virginią Woolf. W latach 90. Carson wydała m.in. „Glass, Irony, and God” (1995) - poemat o żałobie i odrzuconej miłości.
Jej najsłynniejsza książka „Autobiografia czerwonego” (1998, tłum. Maciej Topolski, Osssolineum, 2022), to powieść-poemat, którego bohater — Gerion, wrażliwy skrzydlaty chłopiec o czerwonej skórze — natrafia na butnego włóczęgę Heraklesa. Ich spotkanie jest jak wybuch wulkanu i, jak pisze Carson, można je opowiedzieć na kilka sposobów. Jednym z nich jest grecki mit o nieustraszonym herosie i jego dwunastu pracach. Innym – stworzony przez poetę Stezychora poemat „Gerioneida” opisujący życie skrzydlatego odmieńca doglądającego swej czerwonej trzody i zabitego przez gwałtownego grabieżcę, wysłannika cywilizacji. Carson sięga do antycznych historii, by opowiedzieć je na nowo.
„Piękno męża” (2021, wyd. Słowa na Wybiegu, 2022, tłum. Olga Kubińska) to historia o miłości i rozstaniu. Autorka nie przypadkiem nazywa tę opowieść esejem w 29 tangach, nie ma bowiem tańca bardziej zmysłowego, bardziej kuszącego kochanków niż tango właśnie. Ta poetycka wiwisekcja relacji z niewiernym mężem – tekst, w którym na każdym kroku daje o sobie znać erudycja poetki – wiąże doświadczenie pierwszoosobowego podmiotu lirycznego z kanonicznymi tekstami literatury, kultury, sztuki. „Piękno męża” wpisuje się w ciąg wielkich narracji o miłości nie tylko dzięki intertekstualnym odniesieniom, nie tylko dzięki strukturze tomu składającego się z 29 poematów-tang, za każdym razem poprzedzonych wyjątkami z dzieł Johna Keatsa, ale przede wszystkim dzięki językowi i poetyce samego tekstu. Codzienne doświadczenia są bowiem opisane stylem zarazem potocznym i erudycyjnym, jednak erudycja nie służy epatowaniu czytelnika wykształceniem autorki, zostaje całkowicie podporządkowana pięknu opowieści.
Inne, jeszcze nieprzełożone na polski prace Carson to m.in. tom wierszy „Float” z 2016 roku, dramat z 2020 roku „Norma Jeane Baker of Troy”, w którym Marilyn Monroe gra Helenę Trojańską, „Red Doc” (2014), w której wraca do historii opowiedzianej w „Autobiografii czerwonego”. W dziełach Carson pojawiają się też odniesienia do nowożytnych pisarzy, takich jak Samuel Beckett, Gertrude Stein, Emily Brontë, Virginia Woolf, a także Safony i Katullusa: pełnią funkcję klamry.
W grudniu 2024 r. ukazała się jej „Dekreacja. Wiersze, eseje, opera”, również w przekładzie Macieja Topolskiego. Za „Autobiografię czerwonego” Carson i Topolski dostali w 2024 r. Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej dla najlepszego tomu poezji przełożonego na język polski w latach 2022-2023.
Szczególne miejsce w jej pisarstwie zajmuje „Nox” (2010), elegia poświęcona zmarłemu bratu. To utwór łączący poemat, fragmenty, notatki, przekłady i sztukę wizualną.
Przed dwoma laty noblistka opublikowała w „London Review of Books” esej zatytułowany „Gloves On!”. Pisała w nim, jak na jej życie wpływa choroba Parkinsona.
Agata Szwedowicz (PAP)
aszw/ miś/
