Birmingham w Alabamie było wówczas jednym z najbardziej uprzemysłowionych miast amerykańskiego Południa. Huty, kopalnie węgla i stalownie przyciągały tysiące robotników, zarówno białych, jak i czarnych. Choć często pracowali w tych samych zakładach, za ich bramami wracali do dwóch zupełnie różnych światów. Czarni mieszkańcy mieli osobne szkoły, poczekalnie, toalety i miejsca w autobusach. Nie mogli korzystać z wielu restauracji, parków, hoteli ani przymierzalni w sklepach. Tabliczki „White” i „Colored” codziennie przypominały im, gdzie wolno wejść, a gdzie ich obecność była zabroniona. Birmingham nie zatrudniało czarnych policjantów ani strażaków, a dobrze płatne stanowiska pozostawały niedostępne dla większości Afroamerykanów.
W 1954 roku Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych orzekł w sprawie Brown v. Board of Education, że segregacja rasowa w szkołach publicznych jest niezgodna z konstytucją. Wyrok nie oznaczał jednak, że już następnego dnia dzieci zasiadły razem w szkolnych ławkach. Władze wielu południowych stanów przeciągały procedury i szukały sposobów na utrzymanie dotychczasowego porządku. Rodzice domagający się dla dzieci równego dostępu do edukacji musieli liczyć się z szykanami, utratą pracy i groźbami. Prawo zmieniało się szybciej niż codzienne życie.
W Alabamie twarzą oporu wobec zmian stał się gubernator George Wallace. Obejmując urząd w styczniu 1963 roku, obiecał wyborcom: „segregacja teraz, segregacja jutro, segregacja na zawsze”. W czerwcu stanął w drzwiach budynku Uniwersytetu Alabamy, próbując zablokować przyjęcie dwojga czarnych studentów. Ustąpił dopiero po interwencji władz federalnych. Jego demonstracyjny gest pokazywał, że sprzeciw wobec integracji sięgał najwyższych szczebli stanowej władzy.
Miasto dynamitu
W Birmingham sprzeciw wobec integracji nie ograniczał się do przemówień polityków. Działały tu wyjątkowo aktywne komórki Ku Klux Klanu, a zamachy bombowe na domy i kościoły czarnych mieszkańców były tak częste, że miasto otrzymało ponury przydomek „Bombingham”. Sprawcy zazwyczaj pozostawali bezkarni. Lokalna policja nie wykazywała większej gorliwości w ich poszukiwaniu, a strach i solidarność z rasistami skutecznie zamykały świadkom usta. Zwolennicy KKK byli obecni w zakładach pracy, urzędach i służbach porządkowych. Dla zastraszanych rodzin trudno było ustalić, komu można zaufać.
Wiosną 1963 roku do Birmingham przyjechał Martin Luther King Jr. Wspólnie z lokalnymi działaczami, wśród których ważną rolę odgrywał pastor Fred Shuttlesworth, rozpoczął kampanię protestacyjną. Jej centrum organizacyjnym stał się 16th Street Baptist Church – okazały ceglany kościół położony kilka przecznic od ratusza. Od dawna służył czarnej społeczności jako miejsce spotkań, dyskusji i działalności obywatelskiej. Teraz zbierano się tam przed marszami i przygotowywano kolejne demonstracje.
Protestujący bojkotowali sklepy, zajmowali miejsca przy restauracyjnych ladach przeznaczonych dla białych i domagali się równych praw. King został aresztowany. W więzieniu napisał słynny list, w którym wyjaśniał, dlaczego ludziom od pokoleń pozbawianym podstawowych swobód nie można wciąż nakazywać cierpliwości. Kampania wymagała jednak coraz większej liczby uczestników, a wielu dorosłych obawiało się utraty pracy i środków utrzymania.
Do demonstracji przyłączyła się więc młodzież. 2 maja ponad tysiąc uczniów opuściło szkoły i ruszyło w stronę centrum. Doszło do masowych aresztowań. Następnego dnia komisarz bezpieczeństwa publicznego Eugene „Bull” Connor polecił użyć psów policyjnych i węży strażackich. Strumienie wody przewracały młodych demonstrantów i rzucały nimi o ściany budynków. Zdjęcia obiegły świat, pokazując, jak amerykańskie służby odpowiadają przemocą na pokojowe żądania równouprawnienia.
Protesty odniosły skutek: przedsiębiorcy zgodzili się stopniowo znosić segregację. Osobno, na mocy nakazu sądu federalnego, ruszyła integracja szkół. Na początku września pierwsze czarne dzieci weszły do dotychczas białych placówek. Dla rasistowskich ekstremistów był to znak, że porządek, którego bronili, zaczyna się rozpadać.
„Trzy minuty”
W niedzielę 15 września, krótko przed eksplozją, w kościele zadzwonił telefon. Odebrała go nastoletnia Carolyn Maull, pełniąca funkcję sekretarki szkółki niedzielnej. Mężczyzna po drugiej stronie wypowiedział tylko dwa słowa: „Trzy minuty”, po czym się rozłączył. Według jej późniejszej relacji nie minęła nawet minuta, gdy eksplodował dynamit podłożony pod zewnętrznymi schodami.
Wybuch wyrwał część ściany, zniszczył schody i zasypał podziemia cegłami, szkłem oraz odłamkami. Z niemal wszystkich witraży wypadły szyby. W przedstawieniu Chrystusa z dziećmi eksplozja wybiła twarz Jezusa. Fala uderzeniowa roztrzaskała okna w pobliskich budynkach i uszkodziła zaparkowane samochody. Ludzie znajdujący się wewnątrz kościoła próbowali wydostać się spod gruzu i odnaleźć bliskich.
W pobliżu miejsca eksplozji przebywało pięć dziewcząt. Zginęły: jedenastoletnia Carol Denise McNair oraz trzy czternastolatki – Addie Mae Collins, Cynthia Wesley i Carole Robertson. Sarah Collins, młodsza siostra Addie Mae, przeżyła, lecz została ciężko ranna i straciła prawe oko. Ponad dwadzieścia innych osób odniosło obrażenia. Jeszcze kilka chwil wcześniej dziewczynki rozmawiały o nowym roku szkolnym i przygotowywały się do nabożeństwa.
Gniew wylał się na ulice Birmingham. Czarni mieszkańcy ruszyli w kierunku miejsca eksplozji, organizując spontaniczne demonstracje. W stronę policjantów i przejeżdżających samochodów poleciały kamienie. Na ulice skierowano dodatkowe patrole. Miasto, w którym przez lata tolerowano rasistowską przemoc, próbowało teraz opanować rozpacz i oburzenie jej ofiar.
Jeszcze tego samego dnia zginęło dwóch czarnych chłopców. Szesnastoletni Johnny Robinson został postrzelony w plecy przez policjanta podczas ucieczki. Trzynastoletni Virgil Ware wracał z bratem do domu na rowerze, kiedy śmiertelnie postrzelił go biały nastolatek. Bilans niedzielnej przemocy wzrósł do sześciu zabitych dzieci.
Zamach był przemyślanym atakiem terrorystycznym, mającym zastraszyć czarną społeczność i zatrzymać integrację. Wywołał jednak oburzenie w całych Stanach Zjednoczonych i zwiększył poparcie dla federalnych reform. 18 września Martin Luther King przemawiał podczas wspólnego pogrzebu trzech dziewczynek; Carole Robertson pochowano osobno. Przypominał, że odpowiedzialność za tragedię nie kończy się na ludziach, którzy podłożyli bombę, lecz obejmuje także system wychowujący sprawców w nienawiści. W następnym roku przyjęto Civil Rights Act, zakazujący segregacji w miejscach publicznych i dyskryminacji w zatrudnieniu.
Temida z opaską
Śledztwo rozpoczęło się jeszcze w dniu zamachu. Do Birmingham skierowano ekspertów FBI od materiałów wybuchowych oraz agentów z innych biur. Przesłuchano tysiące osób, obserwowano członków Ku Klux Klanu, zakładano podsłuchy i wykorzystywano informatorów działających wewnątrz organizacji. Podejrzenia szybko skierowały się ku szczególnie radykalnej grupie nazywanej Cahaba Boys. Do 1965 roku FBI wytypowało czterech głównych podejrzanych: Roberta Edwarda Chamblissa, Thomasa Edwina Blantona Jr., Bobby’ego Franka Cherry’ego i Hermana Franka Casha.
Szczególną uwagę przyciągnął Chambliss, znany w Birmingham jako „Dynamite Bob”. Mniej niż dwa tygodnie przed zamachem kupił dynamit, twierdząc, że potrzebuje go do oczyszczenia działki. Początkowo odpowiadał jednak tylko za przestępstwo związane z materiałami wybuchowymi. Otrzymał karę sześciu miesięcy więzienia w zawieszeniu oraz stu dolarów grzywny. Za śmierć dzieci nie oskarżono wówczas nikogo.
Przeszkodą były niedostateczne dowody, niechęć części miejscowych władz do ścigania białych rasistów oraz strach świadków. Ludzie doskonale wiedzieli, że podejrzani są ich sąsiadami, a KKK potrafi mścić się za współpracę z policją. Część materiałów pochodziła ponadto z podsłuchów, których wykorzystanie w postępowaniu federalnym ograniczało ówczesne prawo.
Do braku postępów przyczyniła się również nieufność między FBI, lokalną policją i prokuratorami. W 1968 roku Biuro zamknęło dochodzenie. Przez kolejne lata wracały zarzuty, że jego dyrektor J. Edgar Hoover blokował oskarżenie podejrzanych i udostępnienie dowodów. FBI później zaprzeczało celowemu hamowaniu sprawy. Bezsporne pozostawało jednak to, że znało nazwiska czterech podejrzanych już w 1965 roku, a mimo to żaden nie stanął wtedy przed sądem za zabójstwo.
Akta i upór
Do sprawy powrócono w 1971 roku, kiedy prokuratorem generalnym Alabamy został dwudziestodziewięcioletni Bill Baxley. W chwili zamachu był studentem i, jak później wspominał, od tamtego dnia chciał postawić sprawców przed sądem. Niedługo po objęciu urzędu sięgnął po zakurzone akta. Dokumentacja miejscowej policji okazała się niemal bezwartościowa, dlatego jego zespół rozpoczął śledztwo od nowa.
Odszukano i ponownie przesłuchano świadków, starano się też uzyskać materiały zgromadzone przez FBI. Baxley napotykał opór i przez lata nie miał pełnego dostępu do dowodów. Dopiero po długich staraniach otrzymał część dokumentacji. Zdołał również przekonać do zeznań ludzi, którzy wcześniej milczeli ze strachu. Upływ czasu utrudniał odtworzenie wydarzeń, ale dla niektórych świadków oznaczał także szansę uwolnienia się od dawnych zależności.
Najważniejszym ze świadków okazała się Elizabeth Cobbs, siostrzenica Chamblissa. Zeznała, że w przeddzień zamachu wuj powiedział jej, iż ma dość dynamitu, aby „zrównać z ziemią połowę Birmingham”. Opowiedziała także o jego późniejszej reakcji: miał stwierdzić, że bomba nie wybuchła wtedy, kiedy powinna, i „nie miała nikogo skrzywdzić”. Prokuratura przedstawiła również dowody zakupu dynamitu.
W listopadzie 1977 roku, czternaście lat po śmierci dziewczynek, siedemdziesięciotrzyletni Chambliss stanął przed sądem za zabójstwo Denise McNair. Ława przysięgłych obradowała ponad sześć godzin. 18 listopada uznała go za winnego; otrzymał dożywocie. Zmarł w więzieniu w 1985 roku.
Baxley próbował doprowadzić do oskarżenia Blantona, lecz nie miał wystarczających dowodów. Sprawa ponownie utknęła. Dopiero później wyszło na jaw, że FBI posiadało nagrania rozmów obciążających pozostałych podejrzanych, których prokurator nie otrzymał przed procesem Chamblissa. Materiał pozwalający przybliżyć się do kolejnych wyroków przez następne lata pozostawał niewykorzystany.
Wyroki po latach
W połowie lat dziewięćdziesiątych FBI jeszcze raz otworzyło dochodzenie. Tym razem działania wspierały władze stanowe i miejskie. Kierujący późniejszymi oskarżeniami prokurator Doug Jones otrzymał dostęp do tysięcy stron dawnych akt. Pomogły również zeznania osób, które po niemal czterdziestu latach zdecydowały się przerwać milczenie.
W maju 2000 roku wielka ława przysięgłych oskarżyła Thomasa Blantona i Bobby’ego Franka Cherry’ego o zabójstwo czterech dziewcząt. Blanton stanął przed sądem w 2001 roku. Kluczowym dowodem były zarejestrowane przez FBI rozmowy prowadzone w jego kuchni w 1964 roku, podczas których mówił o planowaniu zamachu. 1 maja 2001 roku został uznany za winnego czterech zabójstw i skazany na dożywocie. Zmarł w więzieniu w 2020 roku.
Proces Cherry’ego początkowo odroczono z powodu wątpliwości dotyczących jego stanu psychicznego. Ostatecznie uznano, że może odpowiadać przed sądem. Zeznawali przeciwko niemu członkowie rodziny i dawni znajomi. Opowiadali, że przez lata przechwalał się udziałem w zamachu. Była żona twierdziła, iż powiedział jej wprost, że podłożył bombę i podpalił lont. 22 maja 2002 roku został uznany za winnego czterech zabójstw i skazany na dożywocie. Zmarł w więzieniu dwa lata później. Ostatni podejrzany, Herman Cash, zmarł w 1994 roku. Nigdy nie stanął przed sądem w tej sprawie.
Kiedy zapadł ostatni wyrok, dziewczynki zabite w kościele byłyby już kobietami po pięćdziesiątce. Ich bliscy przez dziesięciolecia patrzyli, jak podejrzani żyją na wolności, starzeją się i zakładają kolejne rodziny. Trzy dożywotnie kary zakończyły wieloletnią walkę o ukaranie sprawców. Nie mogły jednak zwrócić ani utraconych dzieci, ani lat przeżytych w oczekiwaniu na sprawiedliwość.
Maggie Sawicka
