Elżbieta Baumgartner
Przyjemność zawsze była potrzebna
Z biologicznego punktu widzenia, przyjemność to nie fanaberia. To system motywacyjny w naszym mózgu, sygnał, że coś jest dla nas dobre, bezpieczne lub nagradzające. Zjedzenie słodkiego owocu? W przeszłości oznaczało dostęp do kalorii. Seksualna bliskość? Gwarancja przetrwania gatunku. Uznanie społeczne? Większa szansa na wsparcie grupy.
Ten system przez tysiąclecia działał znakomicie. Ale coś się zmieniło: w XXI wieku przyjemność przestała być sygnałem, a dla niektórych stała się celem samym w sobie.
W świecie nadmiaru
Wystarczy wejść do sklepu lub zajrzeć do Internetu: cała kultura masowa zbudowana jest na idei natychmiastowej gratyfikacji. Nie musisz czekać. Nie musisz się starać. Przyjemność jest wszędzie: batoniki przy kasie, 15-sekundowe filmiki na TikToku, sztuczne zapachy, aplikacje do randek, reklamy szybkich kredytów.
Psycholodzy mówią tu o „hiperstymulacji”: mózg bombardowany jest sztucznie podkręconymi bodźcami. Każdy z nich przynosi chwilowy wyrzut dopaminy, ale z czasem… coraz mniej. Przyjemność tanieje. Przestaje robić wrażenie.
Słodki ból wyboru
W świecie obfitości człowiek może mieć wszystko, ale nie umie się tym cieszyć. Im więcej możliwości, tym większe rozczarowanie. To zjawisko znane jako paradoks wyboru (ang. paradox of choice) opisane zostało przez psychologa Barry’ego Schwartza.
Wyobraź sobie osobę, która chce kupić prosty jogurt. W sklepie ma 37 wariantów. Owocowy, naturalny, grecki, bez laktozy, z dodatkami, bez dodatków, bio, niebio. W efekcie zamiast przyjemności z jedzenia pojawia się niepokój: czy wybrałem dobrze? Może inny był lepszy?
Podobnie dzieje się z relacjami, pracą, rozrywką. Przyjemność w nadmiarze, zamiast relaksować – męczy.
Przyjemność jako ucieczka
Współczesny człowiek często używa przyjemności jak plastra na wewnętrzne rany. Gdy odczuwa lęk, samotność, bezradność – szuka ulgi. Alkohol, zakupy, jedzenie, binge-watching. Problem w tym, że te metody nie rozwiązują przyczyny cierpienia – tylko chwilowo je przykrywają.
Psychologowie mówią o tym jako o mechanizmie unikania emocjonalnego, czyli sposobie, w jaki człowiek unika konfrontacji z trudnymi emocjami, zamiast je przeżywać, rozumieć lub przetwarzać. To jak gaszenie pożaru perfumami: coś pachnie, ale dom dalej się pali.
Od przyjemności do uzależnienia
Nie każda przyjemność jest zła. Problem pojawia się, gdy mózg przestaje reagować na nią normalnie i żąda coraz więcej. W ten sposób rozwijają się uzależnienia behawioralne – od telefonu, od cukru, od hazardu, od zakupów. Nawet korzystanie z mediów społecznościowych może mieć podobny mechanizm neurologiczny jak zażywanie kokainy.
Człowiek zaczyna działać nie dlatego, że coś sprawia mu radość, ale dlatego, że boi się… odstawienia. Lęk przed pustką. Lęk przed sobą.
Społeczeństwo rozrywki, czyli hedonizm w pułapce
W książce Społeczeństwo spektaklu Guy Debord zauważył, że współczesne społeczeństwo nie tyle żyje, ile ogląda. Szczęście, radość, przyjemność – wszystko to zostało sprzedane w formie widowiska. Dlatego coraz trudniej jest poczuć coś naprawdę, a coraz łatwiej udawać, że się czuje – publikując zdjęcie z drinkiem czy nowym zakupem.
W tej atmosferze przyjemność nie jest już uczuciem – jest produktem, który trzeba kupić, pokazać, porównać.
Przyjemność kontra sens
Filozofowie od wieków spierali się, czy szczęście polega na przyjemności (hedonizm), czy na sensie i spełnieniu (eudajmonizm). Współczesna psychologia sugeruje, że długofalowe szczęście wynika z życia zgodnego z wartościami, z poczucia celu, z tworzenia czegoś ważnego, z relacji z innymi ludźmi. Dążenie do takiego dobrostanu nie zawsze jest łatwe, nie zawsze przyjemne. Ale – jak pokazują badania – daje więcej radości niż codzienne fast foody dla duszy.
Co możemy z tym zrobić?
- Zatrzymać się. Zanim sięgniesz po smartfon, słodycze czy nowy zakup – zapytaj siebie: Po co to robię? Czego mi brakuje?
- Zaprzyjaźnić się z nudą. Nuda to przestrzeń, w której może narodzić się kreatywność, refleksja, nowe pomysły. Nuda nie powinna być impulsem do natychmiastowego sięgania po bodziec.
- Szukać sensu, nie tylko przyjemności. Wolontariat, nauka nowej umiejętności, rozmowy z bliskimi, praca nad sobą – to może być trudniejsze niż kolejny odcinek serialu, ale daje o wiele więcej satysfakcji.
- Budować odporność emocjonalną. Nie każda trudna emocja wymaga natychmiastowej ulgi. Czasem warto pobyć z dyskomfortem – on też czegoś nas uczy.
Podsumowanie: wróg czy nauczyciel?
Przyjemność nie jest zła. Ale – jak z ogniem – trzeba się z nią obchodzić ostrożnie. Może ogrzać, ale i spalić. Jeśli pozwolimy, by rządziła naszym życiem – stanie się tyranem. Ale jeśli umieścimy ją na właściwym miejscu – jako rezultat dobrego życia, nie jego cel – wtedy stanie się naszym sprzymierzeńcem. Bo największą przyjemność daje życie, które ma sens.
