Szacunki mówią o 30-50 milionach ofiar. To liczba trudna do wyobrażenia nawet dziś, w epoce wojen światowych i pandemii. W tamtym czasie oznaczała śmierć nawet czterech procent ludności planety.
Rozpad klimatyczny
Rok 1877 zaczął się pozornie zwyczajnie. Tymczasem w tropikalnym rejonie Pacyfiku temperatura powierzchni oceanu zaczęła gwałtownie rosnąć. Dziś badacze rekonstruują, że lokalnie mogła być wyższa od normy nawet o 2,7 stopnia Celsjusza. Dla przeciętnego człowieka taka różnica wydaje się niewielka. Dla atmosfery Ziemi była jednak jak potężne przesunięcie gigantycznych trybów w globalnej maszynie pogodowej.
Ocean i atmosfera są ze sobą nierozerwalnie związane. Gdy ogromne połacie Pacyfiku nagrzewają się bardziej niż zwykle, zmieniają się kierunki wiatrów, układy ciśnień i wzorce opadów praktycznie na całym globie.
Monsuny nad Indiami zaczęły zanikać. Nad Chinami pojawiły się wielomiesięczne susze. Brazylijskie rzeki wysychały, a pola zamieniały się w popękaną skorupę. W Australii i Afryce wybuchały gigantyczne pożary. Z kolei Peru i Ekwador doświadczały odwrotnego ekstremum – niszczycielskich ulew i powodzi. Świat dosłownie rozpadł się klimatycznie na regiony tonące pod wodą i obszary umierające z pragnienia.
Najbardziej przerażające było jednak to, co nastąpiło później. Susza nie zabija od razu. Najpierw pojawia się niepokój. Potem zaczynają rosnąć ceny żywności. Rolnicy obserwują niebo z coraz większą desperacją. W końcu przychodzi głód. Historycy opisują, że w Indiach ludzie masowo opuszczali wsie i wędrowali setkami kilometrów w poszukiwaniu jedzenia. Na drogach leżały ciała zmarłych. Brytyjska administracja kolonialna długo ignorowała katastrofę, kierując się brutalną ekonomią imperium i przekonaniem, że rynek „sam się ureguluje”. W czasie gdy miliony ludzi umierały z głodu, eksport zboża z Indii nadal trwał.
W północnych Chinach całe prowincje pogrążyły się w chaosie. Wyschnięte pola nie dawały plonów, a osłabiona ludność stawała się bezbronna wobec chorób. Głód niemal zawsze otwiera drzwi epidemiom. Pojawiały się fale cholery, czerwonki, malarii, ospy i dżumy. W wielu miejscach śmierć nie przychodziła od razu z braku żywności, lecz kilka tygodni później – wraz z zakażeniami i wycieńczeniem organizmu.
Współcześni badacze uważają, że katastrofa z lat 1877-1878 zmieniła bieg historii. Nie tylko dlatego, że zabiła dziesiątki milionów ludzi. Wielki głód osłabił całe społeczeństwa, pogłębił nierówności i przyspieszył migracje. W wielu regionach świata umocnił też władzę kolonialną. Gdy społeczeństwa walczą o przetrwanie, łatwiej jest nimi rządzić. Dla historyków klimatu tamto wydarzenie jest jednym z pierwszych naprawdę globalnych kataklizmów pogodowych nowoczesnego świata.
Bezbronny świat
Dziś naukowcy patrzą na Pacyfik z rosnącym napięciem. Temperatury oceanów rosną szybciej niż zwykle, a część modeli sugeruje możliwość bardzo silnego El Niño. Niektóre prognozy mówią nawet o przekroczeniu anomalii 3 stopni Celsjusza. To właśnie dlatego pojawia się określenie „super El Niño”, choć sami klimatolodzy używają go raczej ostrożnie. W praktyce oznacza ono zjawisko tak silne, że może przeorganizować pogodę na niemal całej planecie.
Różnica polega na tym, że dzisiejszy świat jest jednocześnie bardziej odporny i bardziej bezbronny niż w XIX wieku. Mamy satelity, modele komputerowe, globalne systemy ostrzegania i rozwinięte rolnictwo. Potrafimy przewidywać susze z wielomiesięcznym wyprzedzeniem. A jednak nigdy wcześniej ludzkość nie była tak zależna od delikatnych, globalnych łańcuchów dostaw żywności. Pszenica z jednego kontynentu trafia na drugi, nawozy płyną tysiące kilometrów statkami, a awaria zbiorów w jednym regionie potrafi wywołać gwałtowne skoki cen na drugim końcu świata.
Do tego dochodzi jeszcze jeden czynnik, którego nie było w XIX wieku – globalne ocieplenie. Atmosfera i oceany są dziś znacznie cieplejsze niż podczas katastrofy z 1877 roku. Oznacza to, że El Niño może działać niczym wzmacniacz już istniejących ekstremów pogodowych. Fale upałów stają się bardziej zabójcze. Susze trwają dłużej. Ulewne deszcze są gwałtowniejsze. To właśnie budzi największy niepokój klimatologów.
Wystarczy spojrzeć na ostatnie lata. Europa doświadcza rekordowych temperatur i pożarów. W Kanadzie płonęły ogromne połacie lasów. Afryka zmagała się z katastrofalnymi suszami, podczas gdy inne regiony świata cierpiały z powodu powodzi. El Niño nie tworzy wszystkich tych zjawisk samodzielnie, ale potrafi je dramatycznie nasilić.
Jednocześnie eksperci podkreślają, że scenariusz rodem z XIX wieku raczej się nie powtórzy. Świat dysponuje dziś lepszą medycyną, transportem i pomocą humanitarną. Problem polega jednak na tym, że współczesne społeczeństwa są niezwykle złożone i kruche na innych poziomach. Gwałtowny wzrost cen żywności może wywoływać niepokoje społeczne. Wielomiesięczne susze destabilizują państwa zależne od rolnictwa. Migracje klimatyczne mogą objąć miliony ludzi. Nawet bogate kraje zaczynają odczuwać skutki ekstremalnej pogody poprzez wzrost cen energii, problemy z wodą i straty gospodarcze liczone w miliardach dolarów.
Kilmatyczne serce Ziemi
Najbardziej niepokojące jest jednak coś jeszcze. Mimo całej technologii i pychy współczesności cywilizacja pozostaje zależna od natury. Wystarczy kilka stopni różnicy temperatury oceanu, by zachwiać systemem żywnościowym planety, przesunąć strefy opadów i zmienić życie milionów ludzi. Pacyfik staje się wtedy czymś więcej niż oceanem. Zamienia się w gigantyczne serce klimatyczne Ziemi, którego rytm wpływa na los całych narodów.
W XIX wieku ludzie patrzyli na wyschnięte pola i modlili się o deszcz, nie rozumiejąc, że przyczyna ich tragedii rodzi się tysiące kilometrów dalej, nad ciepłymi wodami oceanu. Dziś znamy mechanizm. Potrafimy go obserwować niemal w czasie rzeczywistym. Paradoks polega na tym, że wiedza wcale nie usuwa lęku. Być może wręcz go pogłębia. Bo współczesny człowiek coraz wyraźniej dostrzega, że nawet w epoce satelitów, sztucznej inteligencji i superkomputerów nadal pozostaje istotą zależną od deszczu, temperatury i kaprysów oceanu.
Monika Pawlak
