Zabawa sylwestrowa
Legenda głosi, że wszystko zaczęło się w ostatnim dniu roku 999. Według przepowiedni Sybilli wraz z wybiciem północy miała nadejść apokalipsa ze słynnej wizji św. Jana. Europa drżała ze strachu, a papież Sylwester II modlił się o ocalenie świata. Gdy jednak nastał rok 1000, nic się nie wydarzyło. Zamiast końca świata wybuchła ogromna radość, a ludzie wyszli na ulice, by świętować. Tak narodziła się tradycja zabawy z ostatniego dnia grudnia – ku czci przetrwania i nadziei.
Do Polski tradycja sylwestrowych szaleństw dotarła dopiero w XIX wieku. Początkowo bawiła się głównie arystokracja i bogaci mieszczanie. Z czasem zabawa przy muzyce, tańce i wybicie północy stały się dla wszystkich momentem symbolicznego „zamykania” tego, co złe i minione.
Do siego roku!
Od pokoleń wierzy się, że jaki Nowy Rok – taki cały rok. Dlatego nie może w nim zabraknąć stołu pełnego jedzenia, dobrego humoru, ciepłych słów i porządku w finansach. Długi obowiązkowo spłacało się jeszcze przed północą. Nowy kalendarzowy start musiał być czysty jak łza.
Staropolski zwrot „Do siego roku!” to życzenie szczęścia i dostatku – aż „do tego samego” następnego roku.
„Tłusta wigilia”
Dawniej w Polsce obchodzono aż trzy wigilie: przed Bożym Narodzeniem, Nowym Rokiem i Świętem Trzech Króli. Ta sylwestrowa nazywana była „tłustą”. Na stołach królowało wówczas mięso, tłuste potrawy i to, co syci. Wierzono bowiem, że kto nie będzie jadł tej nocy – może głodować przez cały rok.
Mak w butach
Z końcówki roku pochodzi też zwyczaj trzymania łusek z karpia w portfelu – przynosić miały pieniężny dobrobyt aż do kolejnych Świąt.
Panny, wybierając się na sylwestrową zabawę, zakładały nową bieliznę – na szczęście w miłości. Do butów wkładano im kilka ziarenek maku, aby w nowym roku nie zabrakło adoratorów. Połączenie praktycznego z magicznym – tak działała ludowa tradycja.
Gwarancja pomyślności
Każdy naród dopisał do sylwestrowej opowieści coś własnego – niepowtarzalny gest, który ma sprawić, że nadchodzące miesiące będą lepsze i szczęśliwsze.
W Grecji już od starożytności ogromne znaczenie przypisywano symbolom wzrostu i płodności. Cebula, która sama z siebie zaczyna kiełkować nawet wtedy, gdy nikt o nią nie dba, stała się talizmanem odrodzenia i siły życia. Dlatego w sylwestra zawiesza się ją na drzwiach domów – ma przynieść mieszkańcom pomyślność, tak jak roślina wydobywa nowe pędy spod warstwy ziemi. O świcie 1 stycznia rodzice delikatnie stukają cebulą w czoła swoich dzieci. To nie żartobliwy wybryk, lecz rytuał: symboliczny impuls, który ma rozwinąć w najmłodszych to, co najlepsze: zdrowie, wytrwałość i szczęście na cały rok.
W Hiszpanii natomiast królują winogrona – a dokładnie dwanaście, bo tyle razy biją dzwony zegara Puerta del Sol w samym sercu Madrytu. Każde uderzenie dzwonu, każdy owoc i każda myśl, która mu towarzyszy, tworzą prywatny program szczęścia na kolejne dwanaście miesięcy. Hiszpanie wierzą, że tylko ci, którym uda się przełknąć wszystkie winogrona w rytmie zegara, wkroczą w nowy rok bez przeszkód. Niepowodzenie w połknięciu owocu, zakrztuszenie się albo zgubienie rytmu to niby drobiazg, ale z przymrużeniem oka mówi się, że może zwiastować zaskakujące wydarzenia i nieoczekiwane przygody. Dlatego w tym momencie nikt nie żartuje i nikt nie komentuje – wszyscy skupieni są na tych dwunastu małych kulkach szczęścia, które od ponad stu lat stanowią najważniejszy przysmak tej nocy.
Zupełnie inaczej świętuje się w Danii, gdzie w ostatni dzień roku na chwilę zapomina się o manierach i porcelanowej etykiecie. O północy w ruch idą talerze – najlepiej stare i wysłużone, choć niekoniecznie. Rozbija się je o drzwi przyjaciół i bliskich. Głośny trzask rozbitego naczynia ma przepędzić złe duchy, ale przede wszystkim ogłasza światu, że dana osoba nie jest sama. Po porannym przebudzeniu wielu Duńczyków wychodzi przed dom i z dumą ogląda swój „górski” sukces – im większy stos potłuczonej porcelany, tym więcej życzliwych ludzi, którzy pamiętali o domownikach w tę wyjątkową noc. Kto ma najwyższy stos, ten może szykować się na rok pełen relacji i przyjaźni.
Postanowienia noworoczne
Choć postanowienia noworoczne kojarzą się przede wszystkim ze współczesnymi listami „schudnę – będę ćwiczyć – nauczę się hiszpańskiego”, zwyczaj ten ma ponad 4 tysiące lat.
Starożytni Babilończycy świętowali Nowy Rok w marcu. Przez 12 dni składali obietnice bogom – najczęściej zwrot długów i oddanie pożyczonych rzeczy. W zamian oczekiwali przychylności niebios. Kto złamał słowo – ryzykował gniew bogów.
Chrześcijanie nadali postanowieniom wymiar duchowy – były okazją do rachunku sumienia i rozpoczęcia nowego etapu w zgodzie z Bogiem.
Rytuały na nowy początek
Nie tylko zabawy i tańce wyznaczały rytm sylwestrowej nocy. Ogromną wagę miały także drobne, symboliczne gesty, które – choć często wykonywane mimochodem – miały pomóc zostawić za sobą to, co trudne, i zaprosić do życia ze świeżą energię.
Jednym z takich rytuałów było palenie wspomnień. Siadano przy stole, i na kartce papieru zapisywano wszelkie troski, zmartwienia i niepowodzenia, które zdarzyły się w kończącym się roku. A potem rzucano je w ogień. Płomień miał symboliczną moc oczyszczenia: spalał błędy, rozczarowania i żale, przemieniając je w ciepło i światło. Popiół unoszący się ku górze niósł obietnicę ulgi. A wraz z ostatnią iskierką znikała cała reszta – przynajmniej na chwilę. To był rytuał bardzo ludzki: pozwalał powiedzieć „dość!” temu, co już swoje zrobiło.
Innym ważnym zwyczajem było otwieranie okien tuż przed północą. Najstarszy członek rodziny podchodził do okna i szeroko otwierał je na świat. W prostym geście kryła się głęboka symbolika: zaproszenie Nowego Roku, świeżego powietrza i nowej nadziei, aby mogły wejść do domu bez przeszkód. Wierzono, że jeśli zostawi się zamknięte okna i drzwi, pomyślność może pozostać na zewnątrz, nie znajdując sposobu, by wejść do życia domowników. Wiatr, który wpadał nagle do pokoju, poruszając firanką, był więc jak pierwszy znak nadchodzącego dobra i pomyślności.
A gdy zegary wybijały północ, niebo rozjarzało się tysiącami iskier. Choć dziś traktujemy fajerwerki głównie jako efektowny spektakl, głośne wybuchy i jasne światła mają swoje korzenie w bardzo starych wierzeniach. Hałas miał odstraszać złe duchy, a płomienie i kolory – rozświetlać drogę temu, co dobre i szczęśliwe. To, co obecnie jest rozrywką i pokazem techniki pirotechnicznej, kiedyś było obroną przed złem czającym się w ciemności. Noc pełna huku i świateł miała sprawić, że złe moce uciekną tam, skąd przyszły, a nowy rok rozpocznie się bez widm przeszłości.
Królewski symbol sukcesu
Szampan to nie tylko trunek – to obietnica świętowania. Pojawia się tam, gdzie dzieje się coś wyjątkowego: narodziny planów, triumfy, ważne decyzje i chwile, które chcemy zapamiętać. Sylwestrowa noc bez bąbelków w kieliszku wydaje się niepełna, bo to właśnie szampan stał się symbolem szczęścia, powodzenia i nowego początku. Jego musujące perełki unoszą się ku górze jak życzenia wypowiadane szeptem, a każdy łyk przypomina, że w życiu jest miejsce na luksus, radość i odrobinę szaleństwa.
Z tym szaleństwem związana jest również legenda o Napoleonie Bonapartem. Cesarz Francuzów, człowiek, który wznosił toast za każde zwycięstwo, podobno nie wyobrażał sobie celebracji bez szampana. Miał mawiać, że „Po wygranej należy pić szampana – aby uczcić sukces, a po klęsce – aby odzyskać odwagę”. Jego żołnierze, wiecznie w drodze, znaleźli sposób na jeszcze bardziej spektakularne otwieranie butelek. Nie bawili się w wyciąganie korka – jednym, pewnym cięciem szabli odrąbywali szyjkę, pozwalając trunkowi wystrzelić z hukiem. Tak narodził się sabrage, najefektowniejsza metoda otwierania szampana, w której łączy się elegancja z wojskową brawurą.
Do dziś ten zwyczaj jest żywy: w noc sylwestrową korki wystrzeliwują w powietrze jak małe fajerwerki – głośno, radośnie, z rozmachem. Szampan wciąż jest królem sylwestrowego stołu: smakuje przyszłością, a każdy jego łyk brzmi jak toast za to, co dopiero nadchodzi.
Tradycja, magia i nadzieja
Sylwester i Nowy Rok niosą w sobie coś, czego nie potrafimy odnaleźć o żadnej innej porze roku – moment zawieszenia między wczoraj a jutrem. To noc, w której pozwalamy sobie marzyć odważniej niż zwykle na to pozwala codzienność. Wspominamy to, co przeszłe, ale bez żalu – raczej z poczuciem, że każdy przeżyty dzień miał w sobie sens, a jeśli nie, to można to jeszcze naprawić.
Ta wyjątkowa chwila, gdy wskazówki zegara spotykają się na dwunastce, nie każe nam zapominać o błędach, ale uczy myśleć o nich jak o lekcji. Wmówiliśmy sobie – i może to największa magia tej nocy – że wraz z fajerwerkami rozświetlającymi niebo nowe możliwości otwierają się tak samo nagle, gwałtownie i pięknie. Że za chwilę, gdy pierwszy korkowy huk przebije ciszę północy, zacznie się kolejny rozdział, w którym być może czeka na nas coś wyjątkowego.
Właśnie dlatego tak mocno trzymamy się tych tradycji. Wierzymy, że każdy zwyczaj, nawet najbardziej symboliczny, ma swoją moc – dodaje odwagi, przyciąga szczęście, oswaja niepewność. Bo ta noc nie jest tylko zabawą. Jest obietnicą, że wciąż mamy wpływ na własną historię.
Jacek Hilgier
