W piekle pustyni
Na zachodnich obrzeżach Delty Nilu ziemia dudniła pod równym krokiem 50-tysięcznej armii Imperium Perskiego. Prowadził ją Kambyzesz II, syn Cyrusa Wielkiego, a słońce nad Egiptem zamieniało horyzont w drżące od gorąca miraże. Brązowe groty włóczni iskrzyły w świetlistym blasku, tarcze, skórzane pancerze i żelazne miecze pobrzękiwały w rytmie marszu. W powietrzu unosił się zapach potu, oliwionej skóry i nieposkromionej ambicji.
Nie szli jednak na pole bitwy, lecz ku Wyroczni Amona w oazie Siwa, głęboko w libijskim bezkresie. Kambyzesz, zdobywca Egiptu, postanowił upokorzyć boga pustyni: zniszczyć świątynię, wymordować jej kapłanów i uciszyć wyrocznię, która ośmieliła się podważyć jego królewską boskość.
Siwa była nie tylko plamą zieleni na mapie pustyni. Była instytucją – głosem, do którego pielgrzymowali władcy i generałowie, by usłyszeć to, czego nie mógł im przekazać pałac: prawdę pozbawioną ceremonialnych uprzejmości. Kapłani Amona trzymali w ręku broń subtelniejszą niż miecz – opinię boską. Mieli sławę ludzi o niezwykłym wpływie – koronowali faraonów, doradzali władcom, a ich proroctwa potrafiły obalić dynastie. Kambyzesz – obcy król, który teraz nosił koronę Egiptu – usłyszał z ich ust bolesny werdykt: wyrocznia nie uznaje jego władzy. Tym samym podważona została nie tylko polityka, lecz cała teologia jego imperium. Perski król dźwigał tytuły z różnych światów: był władcą Achemenidów, ale w Egipcie oczekiwano od niego roli faraona – pośrednika między światem ludzi i bogów. Orzeczenie wyroczni było zniewagą ostrzejszą niż klinga miecza. Perski król postanowił odpowiedzieć na nią żelazem i ogniem.
Sto lat później Herodot zapisał, że rozkaz zorganizowania wyprawy Kambyzesz wydał bez najmniejszego wahania. Ruszyli najlepsi wojownicy imperium – Medowie, Persowie, zapewne także Egipcjanie wcieleni do armii siłą. Z kolumną podążały tabory: poganiacze wielbłądów, przewodnicy znający ukryte studnie oraz niewolnicy dźwigający zapasy.
Kraina falujących wydm
Armia opuściła Teby, przecięła zieloną wstęgę Nilu i wkroczyła w bezkresne morze piasku. Pierwsze dni znaczyły im udeptane szlaki karawan, studnie i małe oazy. Lecz pustynia na zachód od Nilu nie zna litości. To żywioł stary jak ziemia i beznamiętny jak niebo – kraina ciszy, przerywanej jedynie westchnieniem wiatru i chrzęstem piasku. Im bliżej Siwy, tym bardziej świat zamieniał się w rozpalone, ruchome morze. Herodot wspomina, że po kilku dniach wędrówki armia odpoczęła w oazie – być może w Chardze – po czym ruszyła głębiej, ku sercu pustkowia. Kapłani Amona, jak głosiła wieść, modlili się w tym czasie o ocalenie. I wtedy z pomocą przyszło im niebo.
Najpierw żołnierze poczuli wiatr – gorący oddech niosący drobny piasek, który szczypał w oczy. Potem horyzont pociemniał, nie od chmur, lecz od kłębiącej się, pędzącej zasłony pyłu. Burza piaskowa na tej ziemi nie bywa kaprysem. Porywisty chamsin potrafi ryczeć tak, że wyciera skórę jak pumeks; powietrze gęstnieje, każdy oddech staje się wysiłkiem, a światło dnia zmienia się w półmrok. Ludzie zataczają się, widzą najwyżej na kilka kroków, a słońce gaśnie jak zdmuchnięta świeca.
Finał tej wyprawy u Herodota brzmi chłodno i przez to okrutnie: „Wielki wiatr z południa powstał i zasypał ich piaskiem”. Pięćdziesiąt tysięcy ludzi zostało połkniętych przez żywioł w jednej, nieprzerwanej nawałnicy. Nie wrócił nikt, by opowiedzieć, co naprawdę się stało. Nie zgłosił się też żaden wróg po chwałę zwycięstwa. Armia po prostu przestała istnieć.
Geografia pułapki
Pustynia Zachodnia to nie tylko piaszczyste wydmy. To labirynt form, które mylą zmysły i niszczą rachubę czasu. Obok piaszczystych ergów leżą kamieniste seriry – płaskie pustkowia żwiru, gdzie wiatr tnie jak brzytwa, a słońce odbija się od kamienia jak od lustra. Między nimi rozciągają się suche doliny, które kiedyś niosły wodę, a dziś prowadzą donikąd. Karawana, która zbacza z utartego pasa między oazami, szybko tam traci porządek; wydmy przestawiają się niczym fale, ślady znikają w minutę. W takim pejzażu komendy i szyk bojowy tracą sens, a najważniejszym dowódcą staje się bukłak z wodą.
Burza w miejscu, gdzie jedynym punktem orientacyjnym jest linia słońca i gwiazd, oznacza unicestwienie. Gdy niebo żółknie i ciemnieje, firmament znika, a świat kurczy się do kilku kroków, wichura wybiera najsłabszych: padają zwierzęta juczne, tabor staje, zwiadowcy gubią kierunek. Potem przychodzi panika – druga, ludzka burza. Kto przyspiesza, traci grupę; kto zostaje, ryzykuje zasypanie.
Dyscyplina, z której słynęli Persowie, musiała ustąpić zoologii przetrwania.
Cisza po burzy
Przez dni i tygodnie po zaginięciu armii pustynia wciąż nosiła ślady jej marszu: połamane drzewce włóczni, strzępy tkanin na suchych krzewach, częściowo zasypane szkielety wielbłądów. Lecz wiatr jest złodziejem – zabiera, co chce, a resztę przykrywa. Wkrótce wszystko zniknęło pod falującymi grzbietami wydm.
Po całym Egipcie rozeszła się wieść: Amon obronił swoją świątynię. Pycha obcego króla została złamana nie mieczem, lecz boską interwencją. Dla Kambyzesza była to rana, której nie dało się wygoić. Już wcześniej mówiono o jego szaleństwie; Herodot sportretował go jako bluźniercę ukaranego przez bogów. Prawda czy nie – zagłada jego wojska szybko stała się legendą i ostrzeżeniem, że pustynia nie przebacza pychy.
Sceptycy powtarzali, iż grecki historyk utrwalił jedynie opowieść przekazaną przez kapłanów. Bardziej ziemskie hipotezy mówiły o zasadzce koczowników, rozbiciu kolumny lub śmierci z pragnienia, zanim żołnierze jeszcze dotarli do Siwy. A jednak obraz dziesiątek tysięcy ludzi pochłoniętych przez piasek był tak sugestywny, że przetrwał przez wieki, przyciągając podróżników, badaczy, a nawet i łowców skarbów.
Na los armii nałożył się los jej króla. Kambyzesz umarł wkrótce potem – raniony, chory, osłabiony polityką i cieniem własnych demonów. Dla jednych był tyranem i bluźniercą, dla innych graczem, który przegrał partię z przeciwnikiem nie dającym się przekupić ani zastraszyć. Pustynia nie przyjmuje hołdów, nie składa zeznań, nie uznaje apelacji. Dlatego historia tej wyprawy działa jak lustro: pokazuje twarz władzy i twarz natury, a między nimi – cienką linię pyłu, która potrafi zmienić dzieje.
Równanie bez rozwiązania
Karawana wielkości małego miasta w warunkach pustyni wymagała logistyki na granicy niemożliwości. Woda racjonowana co do kropli, bo skórzane bukłaki i amfory nagrzewały się do temperatury rozgrzanego metalu. Zwierzęta niosące ładunek i same potrzebujące wody. Orientacja oparta na pamięci przewodników, gwiazdach i rozmieszczeniu studni. Wystarczyła źle oceniona odległość, nagłe przestawienie wydm czy zasypane ujęcie wody – by kalkulacja runęła jak namiot w podmuchu chamsinu. W takich warunkach armia staje się bezbronna wobec matematyki pustyni: im mniej wody, tym wolniejszy marsz; im wolniejszy marsz, tym większe zużycie zapasów.
Pustynia Zachodnia rzadko zdradza swoje tajemnice. Nawet dziś, przy zdjęciach satelitarnych i GPS, jej ogromne połacie pozostają nieznane i pełne zasadzek. W starożytności wyprawa poza znany łańcuch studni była wyrokiem.
Herodot kochał liczby okrągłe. „Pięćdziesiąt tysięcy” brzmi jak formuła, która miała oddać skalę przedsięwzięcia, a nie dokładny spis. Być może maszerowało mniej ludzi – kilkanaście, może dwadzieścia kilka tysięcy – ale i to czyniło z wyprawy przedsięwzięcie kolosalne. Liczba w tej historii jest jak cień na piasku: przesuwa się, lecz nie zmienia prawdy. Nawet mniejsza kolumna wymagała zapasów i wody w ilościach, które na tym szlaku tworzyły równanie bez rozwiązania. Przeciążone zwierzęta, coraz rzadsze studnie, dłuższe marsze nocą – każdy z tych elementów mógł rozluźnić szyk i rozsypać karawanę, zanim jeszcze spadła pierwsza ściana pyłu.
Polowanie na zmarłych
Na przestrzeni wieków odkrycie losów armii Kambyzesza stało się dla niektórych obsesją.
Siwa – oaza palm, źródeł i ruin Świątyni Amona – przechowała przekazy o perskich żołnierzach. Lokalni beduini opowiadali o miejscach, gdzie piasek odsłania włócznie, hełmy i kości. Rzymskie wzmianki mówiły o karawanach przemierzających pustynię, które natrafiały na rozproszone szczątki, choć zbyt skąpe, by mówić o całej armii. Ale piasek nie ma powodu, by zachować poległych w jednym miejscu; wydmy są jak woda – przenoszą wszystko, co napotkają.
W XIX stuleciu, w gorączce egiptologii, wyruszano ku pustyni w nadziei na odkrycie zaginionej armii. Wracano z niewielkimi znaleziskami lub nie wracano wcale. Na początku XX wieku głośno zrobiło się o László Almásym. W 1933 roku, prowadząc wyprawy między oazami Dachla i Siwa, usłyszał ponoć o „dolinie kości”. Donosił o skorodowanej broni i grotach strzał wyłaniających się spod piasku. Prasa zareagowała natychmiast, lecz sceptycy studzili emocje: w tej ziemi każdy skrawek mógł należeć do innej epoki i innej, pomniejszej tragedii.
W 2009 roku bracia Angelo i Alfredo Castiglioni ogłosili, że na północny wschód od Siwy natrafili na pole artefaktów datowanych na VI w. p.n.e.: brązowe groty, fragmenty mieczy, ozdoby. Obrazy satelitarne wskazywały ślad obozowiska. Według ich hipotezy armia wybrała trasę bardziej na północ, omijając Depresję Kattara, i tam dopadła ją niszczycielska burza. Egipskie władze archeologiczne zachowały jednak rezerwę. Bez systematycznych wykopalisk – mówiono – nie da się związać tych znalezisk z konkretną historią. Pustynia przechowuje pamięć wielu wędrówek.
Po tylu stuleciach trudno zresztą spodziewać się, że pustynia zachowa wyraźne ślady zagłady całej armii. Burze piaskowe nie tylko przykrywają ślady, ale także je niszczą. Piasek działa jak papier ścierny – poleruje, rozciera i mieli. Kości wystawione na skrajne warunki – żar dnia i chłód nocy – pękają i kruszą się, aż w końcu znikają w piasku. Metal rdzewieje i rozsypuje. Ruchome wydmy przesuwają się o wiele kilometrów w ciągu dekad, rozwiewając wszelki porządek. To, co kiedyś było zwartą kolumną ludzi i zwierząt, po wiekach staje się rozsianym po pustyni chaosem: tu grot włóczni, tam sprzączka. Tragedia pięćdziesięciu tysięcy istnień mogła rozproszyć się tak skutecznie, że trudno dziś trafić na cokolwiek więcej niż pojedyncze, przypadkowe ślady.
Nowe oczy nad piaskiem
Współczesność dodała do tej opowieści narzędzia, jakich Herodot nie mógł sobie wyśnić. Z orbity widać dawne korytarze wędrówek – blade smugi na zdjęciach satelitarnych, ślady rozdeptane przez tysiące lat stóp i kopyt. Georadary zaglądają pod wierzchnią warstwę piasku; algorytmy uczą się rozpoznawać anomalie w regularnym rysunku pustyni. A jednak zagadka trwa nadal. Sensory odnajdują kamienie, ale nie ludzi; widzą dawne rzeki, lecz nie potrafią powiedzieć, czy przy ich brzegach stał perski namiot. Pustynia, choć wydaje się nagością, w istocie nosi zasłony – jedną na drugiej – i każdą trzeba zdejmować latami.
Legenda trwa, bo łączy dwa żywioły: potęgę imperium i bezwzględność natury. Kambyzesz, dziedzic Cyrusa, władał ziemiami od Indusu po Nil. A jednak na zachód od Egiptu jego moc przestała znaczyć cokolwiek. Obraz zdyscyplinowanej kolumny zmazanej w kilka godzin przez wiatr jest prawdą uniwersalną: ludzkie ambicje bywają monumentalne, lecz ziemia jest starsza, silniejsza i obojętna na ludzkie ambicje.
Pozostała nauka bez morału – nie da się jej sprowadzić do przestrogi przed pychą ani do pochwały pokory. To raczej przypomnienie, że są przestrzenie, w których ludzka siła sprawowania kontroli kończy się szybciej, niż podpowiada rozsądek. W kulturach pustyni istnieje słowo na zgodę z bezkresem – cierpliwość, która nie jest biernością, lecz strategią. Persowie przynieśli na wydmy logikę imperium; pustynia odpowiedziała logiką wiatru. I to ona – nie kronika – wygrała spór o pamięć.
Dziś Siwa to łagodny pejzaż palm i słonych jezior, ruiny Szali i zniszczona, wciąż dumnie stojąca Świątynia Amona. Turyści kąpią się w Basenie Kleopatry, słońce żarzy się nad glinianymi murami. Lecz poza ostatnim gajem palmowym rozciąga się bezdenne morze piasku. Wiatr przynosi szepty o armii, która nie wróciła. Beduini wciąż opowiadają o zardzewiałym mieczu czy ozdobnej bransolecie znalezionej przypadkiem. Mogą to być przypadkowe pamiątki dawnych wędrówek – albo sposób, w jaki pustynia przypomina, że niczego nie zapomina.
Zaginiona armia Kambyzesza nie została odnaleziona. Być może nigdy nie będzie. Pustynia rzadko oddaje zmarłych, a niektóre opowieści są bardziej prawdziwe jako pytania niż jako odpowiedzi. Gdzieś pod ciężarem wieków perskie wojsko śpi: ich zbroje są już roztarte na pył, a kości zmieszane z piaskiem. Niemi świadkowie chwili, gdy bóg wiatru wysłuchał modlitwy i jednym podmuchem przepisał historię.
Monika Pawlak
