Od Freuda do współczesnej neuropsychologii: na przykładzie snu o utracie i odzyskaniu matki

Sny jako lustro podświadomości

Interpretacja snów od wieków fascynuje zarówno filozofów, jak i naukowców. Współczesna psychologia nie traktuje ich już wyłącznie jako tajemniczych znaków, ale jako złożony produkt pracy mózgu, emocji i pamięci. Od klasycznych koncepcji Sigmunda Freuda po współczesne badania neurobiologiczne, sny są postrzegane jako okno do podświadomości – choć ich znaczenie rozumiane jest dziś szerzej i ostrożniej niż sto lat temu.

Katarzyna Pilewicz
Wczoraj, 04:45 PM

Autor: Adobe Stock/AI

Freud w „Objaśnianiu marzeń sennych” twierdził, że sen jest „królewską drogą do nieświadomości”. Według niego sny wyrażają ukryte pragnienia i konflikty, często w formie symbolicznej. Treść jawna (to, co pamiętamy) maskuje treść ukrytą (prawdziwe znaczenie). W jego ujęciu pojawienie się zmarłej matki mogłoby wskazywać na nierozwiązane emocje, tęsknotę, poczucie winy lub potrzebę opieki. Kryzys medyczny mógłby symbolizować lęk przed utratą lub ponowną traumatyzacją.

Współczesne badania, między innymi, prace Matthew Walkera i badania nad fazą REM, pokazują, że sny odgrywają kluczową rolę w regulacji emocji. Podczas snu mózg przetwarza intensywne doświadczenia, osłabiając ich ładunek emocjonalny, integrując je z pamięcią autobiograficzną. Teoria symulacji zagrożeń (Threat Simulation Theory) sugeruje, że sny pozwalają nam ćwiczyć reakcje na trudne sytuacje w bezpiecznym środowisku.

Rozważmy więc sen:

Nieżyjąca mama prowadzi samochód, nagle ma medyczny kryzys. Osoba śniąca przejmuje kierownicę, zatrzymuje samochód, bierze matkę na ręce i biegnie do szpitala, ale myli drogę. Znajduje schronienie w hotelu, personel mówi, że lekarz przyjdzie. Mama jest umierająca. Panuje bezsilność, strach. Pojawia się ojciec śniącej, ale również jest bezradny. Nagle następuje spontaniczna poprawa – bez interwencji medycznej.

Samochód w psychologii snu często symbolizuje kontrolę nad życiem lub kierunek, w którym zmierzamy. Fakt, że początkowo prowadzi matka, może oznaczać, że jej wpływ – nawet po śmierci – nadal „prowadzi” psychikę osoby śniącej. Kiedy dochodzi do nagłego zagrożenia, śniąca przejmuje ster – co może symbolizować moment, w którym musiała przejąć odpowiedzialność w realnym życiu, być może po stracie.

Motyw nieskutecznej drogi do szpitala i pomyłek może odzwierciedlać poczucie zagubienia, brak jasnych rozwiązań, bezradność wobec sytuacji, na które nie mamy wpływu – szczególnie choroby czy śmierci. Hotel jako miejsce oczekiwania na pomoc, bez realnej pomocy medycznej może symbolizować rozczarowanie systemem wsparcia lub doświadczenie, że „nikt nie przychodzi z pomocą”.

Kluczowy jest motyw bezsilności – zarówno osoby śniącej, jak i jej ojca. Sen może wyrażać głęboko zakorzenione przekonanie, że „wszystko zależy ode mnie”. Współczesne podejścia poznawcze wskazują, że sny często wzmacniają dominujące schematy myślowe. Jeśli dana osoba w życiu codziennym czuje nadmierną odpowiedzialność za innych, sen może dramatyzować ten schemat.

Spontaniczne wyzdrowienie bez pomocy medycznej to z kolei symbol ambiwalencji, z jednej strony pragnienie cudu, naprawienia przeszłości; z drugiej – nieświadoma potrzeba ukojenia. Neurobiologicznie mózg może „przepisać” bolesne zakończenie na bardziej znośne, redukując traumatyczny ładunek.

Faza REM – neurobiologiczne podłoże emocjonalnej pracy snu

Faza REM (Rapid Eye Movement) jest szczególnym etapem snu, w którym aktywność mózgu przypomina stan czuwania, a jednocześnie ciało pozostaje w stanie fizjologicznego wyłączenia (atonia mięśniowa). To właśnie w tej fazie pojawiają się najbardziej intensywne, emocjonalne i narracyjne sny. Badania neurobiologiczne pokazują, że podczas REM dochodzi do wzmożonej aktywności struktur odpowiedzialnych za emocje (m.in. ciała migdałowatego) przy jednoczesnym osłabieniu kontroli logicznej kory przedczołowej. Sprzyja to łączeniu wspomnień z aktualnymi przeżyciami oraz przetwarzaniu trudnych doświadczeń, takich jak strata czy bezsilność. W kontekście opisanego snu faza REM może stanowić przestrzeń, w której mózg bezpiecznie „przepracowuje” lęk, żałobę i nadmierne poczucie odpowiedzialności, integrując bolesne emocje z autobiograficzną historią osoby śniącej.

Współczesna psychologia podkreśla, że sen nie jest dosłowną przepowiednią ani jednoznacznym symbolem. Jest raczej emocjonalną narracją. W tym przypadku dominuje temat utraty, odpowiedzialności, bezsilności i potrzeby kontroli. Sen może być próbą przetworzenia żałoby oraz głębokiego lęku przed tym, że w sytuacji kryzysu wszystko spoczywa na barkach jednej osoby.

Ostatecznie interpretacja snu jest najbardziej trafna wtedy, gdy uwzględnia indywidualny kontekst życiowy. Sny nie mówią nam, co się wydarzy – pokazują, co w nas nadal żyje.

Dr Katarzyna Pilewicz, LCPC, CADC

doktor psychologii i specjalista od uzależnień. Ukończyła Adler University w Chicago w dziedzinie psychologii klinicznej. Doktorat obroniła w Walden University zajmując się wpływem psychologii pozytywnej na poprawę stanu psychiki człowieka. Autorka licznych publikacji popularnonaukowych w dziedzinie psychologii i higieny psychicznej w amerykańskim wydaniu Magazynu „Polonia” i w “Dzienniku Związkowym” w Chicago. Prowadzi swoją klinikę w dwóch lokalizacjach na przedmieściach Chicago, gdzie prowadzi psychoterapię dla młodzieży oraz dorosłych z problemami natury psychologicznej, pomagając w powrocie do wyższej jakości życia.