O błędnych przekonaniach z dzieciństwa w świetle teorii Adlera

„Nie jestem wystarczająco dobry”

Wielu z nas, dorosłych, funkcjonuje z pozoru dobrze, a jednak w środku nosi ciche, uporczywe przekonania na temat siebie: nie jestem wystarczająco dobry, nie zasługuję na miłość, muszę spełniać potrzeby innych, aby mieć wartość, nie wolno mi być zbyt szczęśliwym, bo coś złego się stanie. Te wewnętrzne przekonania nie pojawiły się wczoraj. Najczęściej są echem dzieciństwa – nie tyle samych wydarzeń, ile naszej ich interpretacji.

Katarzyna Pilewicz
Dzisiaj, 04:00 PM

Autor: Adobe Stock

Twórca psychologii indywidualnej, Alfred Adler, nazywał te wewnętrzne przekonania mistaken beliefs – błędnymi wnioskami, które dziecko tworzy, próbując odnaleźć się w świecie. Według Adlera, każde dziecko doświadcza naturalnego poczucia mniejszości (inferiority feelings), jest małe, zależne, potrzebuje dorosłych, by przetrwać. Aby poradzić sobie z tym doświadczeniem, buduje „styl życia” – sposób myślenia o sobie i innych. Problem pojawia się wtedy, gdy dziecięce wnioski stają się sztywne i nieaktualne w dorosłym życiu.

Jak powstają wewnętrzne przekonania?

Jeśli uwaga rodzica pojawiała się głównie przy sukcesach, dziecko mogło dojść do wniosku, że miłość = osiągnięcia. Jeśli w domu panowała krytyka, dziecko mogło uwewnętrznić przekonanie, że coś jest ze mną nie tak. Jeśli rodzic był emocjonalnie niedostępny, dziecko – w swojej „prywatnej logice” – częściej uzna, że nie zasługuje na bliskość i miłość, niż przyjmie, że dorosły zmaga się z własnymi trudnościami.

To, co Adler nazywał „prywatną logiką”, współczesna psychologia określa mianem nieracjonalnych przekonań lub schematów. Aaron T. Beck pisał, że głęboko zakorzenione przekonania o sobie („jestem bezwartościowy”, „muszę być perfekcyjny”) wpływają na nasze myśli automatyczne i emocje. Z kolei Jeffrey Young opisywał, jak niezaspokojone potrzeby emocjonalne w dzieciństwie prowadzą do powstania schematów takich jak „wadliwość”, „poświęcanie siebie” czy „nieustanne wymagania”.

Wspólny mianownik?

Dziecko zawsze próbuje nadać sens rzeczywistości. I robi to najlepiej, jak potrafi.

Wyobraźmy sobie Annę, 38-letnią menedżerkę. Od najmłodszych lat była „tą odpowiedzialną”, pomagała młodszemu rodzeństwu, wspierała mamę po rozwodzie, nie sprawiała problemów. Słyszała wtedy „na tobie zawsze można polegać”. W dorosłym życiu Anna pracuje ponad siły, rzadko prosi o pomoc, w relacjach jest opiekunką. Kiedy w terapii zapytano ją, kim byłaby bez tej roli, odpowiedziała: „nikim szczególnym”. Jej błędne przekonanie brzmiało – moja wartość polega na byciu potrzebną.

Z perspektywy kilkuletniej dziewczynki był to wniosek logiczny i adaptacyjny. Dzięki niemu miała poczucie ważności i znaczenia. Z perspektywy dorosłej kobiety – stał się źródłem wyczerpania i poczucia pustki.

Adler podkreślał, że zdrowie psychiczne wiąże się z rozwojem Gemeinschaftsgefühl – poczucia przynależności i współuczestnictwa w życiu społecznym. Osoba zdrowa nie musi udowadniać swojej wartości poprzez perfekcję czy poświęcenie. Zdrowa psychicznie osoba czuje, że ma miejsce w świecie jako człowiek – nie jako funkcja.

Jak zmieniać błędne przekonania?

Po pierwsze – uświadomić je sobie. Nazwać je wprost. Na przykład, wierzę, że muszę zasłużyć na miłość. Samo oddzielenie przekonania od faktu bywa przełomowe.

Po drugie – zakwestionować jego aktualność. Czy naprawdę wszyscy ludzie są kochani wyłącznie za osiągnięcia? Czy istnieją relacje, w których mogę być akceptowany także ze słabością?

Po trzecie – budować nowe doświadczenia. Terapia poznawczo-behawioralna zachęca do „eksperymentów” – powiedzenia małego „nie”, ujawnienia potrzeby, pozwolenia sobie na niedoskonałość. Z kolei badania Kristin Neff pokazują, że rozwijanie samowspółczucia wzmacnia odporność psychiczną i zmniejsza lęk przed porażką.

Błędne przekonania nie są dowodem naszej słabości. Są śladem dziecięcej strategii przetrwania. Problem nie polega na tym, że kiedyś je stworzyliśmy. Problem zaczyna się wtedy, gdy pozwalamy, by nadal – bez naszej świadomości – kierowały dorosłym życiem.

Dobra wiadomość jest taka, że styl życia nie jest wyrokiem. Jak pisał Adler, człowiek potrzebuje przede wszystkim odwagi – odwagi, by zrewidować swoją prywatną logikę i wybrać bardziej użyteczne przekonania: z „muszę zasłużyć” do „mam wartość, bo jestem”. I to naprawdę może wystarczyć.

Dr Katarzyna Pilewicz, LCPC, CADC

doktor psychologii i specjalista od uzależnień. Ukończyła Adler University w Chicago w dziedzinie psychologii klinicznej. Doktorat obroniła w Walden University zajmując się wpływem psychologii pozytywnej na poprawę stanu psychiki człowieka. Autorka licznych publikacji popularnonaukowych w dziedzinie psychologii i higieny psychicznej w amerykańskim wydaniu Magazynu „Polonia” i w “Dzienniku Związkowym” w Chicago. Prowadzi swoją klinikę w dwóch lokalizacjach na przedmieściach Chicago, gdzie prowadzi psychoterapię dla młodzieży oraz dorosłych z problemami natury psychologicznej, pomagając w powrocie do wyższej jakości życia.