Robert Nesta Marley był przede wszystkim prorokiem uciśnionych – rewolucjonistą walczącym słowem, który za pomocą muzyki potrafił jednoczyć zwaśnione narody. Kluczowym momentem w jego życiu było przystąpienie do rastafarianizmu – ruchu religijno-filozoficznego, który głosił powrót Czarnoskórych do Afryki, odrzucenie zachodniego materializmu oraz pokój i miłość. Rastafarianizm dał Marleyowi nie tylko duchowy fundament, ale też potężny oręż tekstowy. Jego piosenki przestały być zwykłymi utworami o miłości, a stały się uduchowionymi hymnami wolności.
Rzecznik Trzeciego Świata
Marley urodził się 6 lutego 1945 roku w małej jamajskiej wiosce Nine Mile. Jego pochodzenie od samego początku skazywało go na wewnętrzne rozdarcie i poszukiwanie własnego miejsca na ziemi. Był synem Norvala Marleya, białego brytyjskiego oficera marynarki, oraz Cedelli Booker, czarnoskórej Jamajki. Ojciec szybko opuścił rodzinę, a młody Bob, jako Mulat (nazywany na Jamajce bad card lub half-caste), zmagał się z odrzuceniem zarówno ze strony społeczności czarnoskórej, jak i białej. To doświadczenie wyobcowania ukształtowało jego niezwykłą wrażliwość na niesprawiedliwość społeczną i rasizm.
W poszukiwaniu lepszego życia nastoletni Bob wraz z matką przeniósł się do Trenchtown – nędznych slumsów stolicy Jamajki, Kingston. Trenchtown było miejscem pełnym przemocy, biedy i beznadziei, ale jednocześnie tętniło muzyczną energią. To tam, na ulicach pełnych pyłu i politycznych napięć, Marley uczył się życia, a ucieczkę od brutalnej rzeczywistości znalazł w muzyce.
Na początku lat 60., wspólnie z przyjaciółmi – Bunnym Wailerem i Peterem Toshem – założył grupę The Wailers. Początkowo ich styl opierał się na energetycznej muzyce zwanej rocksteady, jednak z czasem tempo zwolniło, bas stał się głębszy, a teksty bardziej zaangażowane. W ten sposób narodziło się klasyczne reggae. Przełomem międzynarodowym okazał się kontrakt z wytwórnią Island Records i albumy „Catch a Fire” oraz „Burnin’ ”. Utwory takie jak „Get Up, Stand Up” czy „I Shot the Sheriff” (który zyskał gigantyczną popularność również dzięki wykonaniu tego utworu przez Erica Claptona) sprawiły, że świat usłyszał o Jamajce i jej rewolucyjnym rytmie.
Marley stał się głosem ludzi z marginesu i rzecznikiem Trzeciego Świata. W swoich tekstach bezkompromisowo punktował korupcję polityków, brutalność policji i kolonialne dziedzictwo. Co ciekawe, jego muzyka miała niesamowitą właściwość: potrafiła przekazywać najtrudniejsze, rewolucyjne treści w opakowaniu tak melodyjnym i chwytliwym, że śpiewał je cały świat.
Atak
Status Marleya na Jamajce urósł do rangi niemal mesjańskiej, co niosło za sobą ogromne niebezpieczeństwo. 20 grudnia 1976 roku doszło do dramatycznych wydarzeń. W tym dniu, na dwa dni przed koncertem, Bob Marley i jego zespół robili próbę w domu artysty przy 56 Hope Road w Kingston. Atmosfera była napięta, krążyły plotki o planowanym zamachu, ale Marley, ufając swojej misji, nie zdecydował się na ucieczkę czy ukrywanie się. Około godziny 20.30 do posiadłości wtargnęło kilku uzbrojonych mężczyzn. Napastnicy nie byli amatorami – działali szybko i bezwzględnie. Rita Marley, żona Boba, została postrzelona w głowę, gdy próbowała odjechać samochodem z dziećmi. Cudem przeżyła, gdyż kula utknęła między kośćmi czaszki, nie uszkadzając mózgu. Don Taylor, menedżer Marleya, został trafiony pięcioma kulami. Także przeżył, co lekarze później nazwali medycznym cudem. Sam Marley został trafiony w klatkę piersiową i ramię. Kula przeszła tuż obok serca i utkwiła w lewym ramieniu. Napastnicy uciekli, pozostawiając za sobą chaos i krew.
By dokładnie zrozumieć, dlaczego doszło do tego napadu, trzeba wyjaśnić panującą wtedy na Jamajce sytuację. Partia zwana People’s National Party (PNP) pod wodzą premiera Michaela Manleya była ugrupowaniem o profilu demokratyczno-socjalistycznym i utrzymywała dobre kontakty z rządzoną przez Fidela Castro Kubą. Natomiast Jamaica Labour Party (JLP), kierowana przez Edwarda Seagę, była konserwatywna, proamerykańska i cieszyła się poparciem CIA. Kingston stało się wtedy polem bitwy. Getta, takie jak Trenchtown, zostały podzielone na strefy wpływów, kontrolowane przez uzbrojone gangi lojalne wobec jednej lub drugiej partii. Przemoc była codziennością, a głosowanie na niewłaściwego kandydata w danej dzielnicy mogło skończyć się śmiercią.
W tym chaosie Bob Marley był postacią niezwykłą. Choć oficjalnie apolityczny jako rastafarianin, jego ogromna popularność sprawiała, że każda ze stron chciała zyskać jego poparcie. Kiedy Marley zgodził się wystąpić na darmowym koncercie „Smile Jamaica”, mającym na celu złagodzenie napięć społecznych, sytuacja stała się krytyczna. Premier Manley ogłosił wybory parlamentarne tuż po planowanym terminie koncertu, co sprawiło, że JLP uznało występ Marleya za jawne poparcie dla PNP.
Jedna Miłość
Mimo ran i ogromnego szoku Marley nie wycofał się. Dwa dni po ataku, 22 grudnia, stanął na scenie w National Heroes Park przed 80-tysięcznym tłumem. Jego występ trwał 90 minut, choć początkowo miał zaśpiewać tylko jedną piosenkę. Kiedy zapytano go, dlaczego zdecydował się wystąpić mimo zagrożenia życia, odpowiedział słowami, które przeszły do historii: „Ludzie, którzy starają się uczynić ten świat gorszym, nie biorą wolnego. Dlaczego ja miałbym to robić?”.
Podczas koncertu Marley pokazał swoje rany tłumowi, co było aktem niespotykanej odwagi i determinacji. Był to jednak również moment, w którym muzyk zrozumiał, że Jamajka stała się dla niego zbyt niebezpieczna. Zaraz po koncercie wyjechał na emigrację do Londynu, gdzie spędził kolejne lata, nagrywając swoje główne dzieło – album pt. „Exodus”.
Atak na Hope Road zmienił Marleya na zawsze. Z radosnego chłopaka z getta stał się prorokiem o zacięciu politycznym. Wydarzenie to bezpośrednio wpłynęło na dojrzałość jego tekstów. Piosenki takie jak „Ambush in the Night” z albumu „Survival” (1979) wprost odnoszą się do tamtej nocy.
Punktem kulminacyjnym tej historii nie był jednak sam atak, lecz powrót Marleya na Jamajkę w 1978 roku na koncert „One Love Peace”. To wtedy dokonał czegoś niemal niemożliwego: na scenie, w obecności tysięcy ludzi, zmusił do podania sobie rąk przez dwóch śmiertelnych wrogów politycznych – Michaela Manleya i Edwarda Seagi. Był to gest symboliczny, który na chwilę wstrzymał rozlew krwi, choć nie zakończył problemów wyspy.
Zamach z 1976 roku był próbą uciszenia głosu, który stał się zbyt głośny i zbyt niewygodny dla tych, którzy żerowali na podziałach. Paradoksalnie jednak kule, które miały zabić Marleya, uczyniły go nieśmiertelnym. Udowodniły, że jego przesłanie o „Jednej Miłości” (One Love) nie było pustym sloganem, ale ideą, za którą był gotów zginąć. Dziś 56 Hope Road to muzeum, a ślady po kulach na ścianach wciąż przypominają o nocy, w której muzyka starła się z brutalną polityką.
Zamachowcy
Tożsamość zamachowców i ich mocodawców do dziś pozostaje przedmiotem debaty i teorii spiskowych. Oficjalne śledztwo nigdy nie przyniosło jednoznacznych odpowiedzi. Istnieją trzy główne teorie.
Po pierwsze, atak mógł być motywowany politycznie. Zgodnie z tą tezą za atakiem stali zwolennicy Edwarda Seagi, którzy chcieli powstrzymać koncert wspierający (w ich mniemaniu) partię rządzącą. Spekulowano również o udziale CIA, która obawiała się wpływów Marleya i socjalistycznych tendencji na wyspie.
Zgodnie z drugą teorią mogło chodzić o porachunki hazardowe. Don Taylor był znany z długów zaciąganych w wyniku uprawiania hazardu i niektórzy twierdzili, że atak był ostrzeżeniem lub zemstą gangów, którym Taylor był winien pieniądze.
Wreszcie po trzecie, mogło chodzić o wojnę między gangami. Możliwe, że lokalni liderzy getta poczuli się pominięci lub zdradzeni przez Marleya, który – stając się globalną ikoną – stracił bezpośredni kontakt z brutalną hierarchią gangsterską Kingston. Co ciekawe, legenda głosi, że Marley wiedział, kto strzelał, ale zgodnie ze swoją filozofią odmówił współpracy z policją i nie szukał zemsty. Niektórzy świadkowie twierdzili później, że sprawcy zostali „osądzeni” przez samo getto w ramach ulicznej sprawiedliwości.
Jeśli chodzi o ewentualne uczestnictwo agentów CIA w tych wydarzeniach, oficjalnie nigdy nie udowodniono, że agencja stała za zamachem na Boba Marleya. Istnieją jednak pewne poszlaki. USA (w tym CIA) obawiały się, że Jamajka stanie się „drugą Kubą”. Istnieją odtajnione dokumenty oraz relacje byłych agentów (np. Philipa Agee) potwierdzające, że CIA prowadziła w tym czasie operację destabilizacji rządu Manleya, m.in. poprzez potajemne wspieranie opozycji, dostarczanie broni i finansowanie lokalnych gangów powiązanych z JLP.
Marley starał się być apolityczny, ale zgodził się wystąpić na wspomnianym koncercie w 1976 roku, co premier Manley sprytnie wykorzystał i tuż przed imprezą ogłosił przyspieszone wybory parlamentarne. Dlatego właśnie koncert ten zaczął być postrzegany jako wiec poparcia dla partii rządzącej. Dla bojówek powiązanych z opozycyjną JLP Marley stał się celem.
Teoria spiskowa
Choć bezpośrednimi wykonawcami ataku byli jamajscy gangsterzy z Tivoli Gardens (bastionu JLP), podejrzenia wobec CIA opierają się na kilku relacjach. Taylor twierdził w autobiografii, że był obecny na „sądzie kapturowym”, jaki muzycy zorganizowali później w przypadku jednego z pojmanych niedoszłych zabójców. Przed egzekucją zamachowiec miał wyznać, że broń i kokainę na tę akcję otrzymali od ludzi powiązanych z CIA w zamian za zabicie Marleya. Ponadto Lee Lew-Lee (były członek Czarnych Panter i znajomy Marleya) twierdził, że tuż po zamachu, gdy Marley ukrywał się w Górach Błękitnych, odwiedził go Carl Colby – syn ówczesnego dyrektora CIA, Williama Colby’ego. Pojawił się tam jako „filmowiec”. Wielu uznało to za próbę inwigilacji lub sprawdzenia, czy Marley na pewno przeżył.
Wokół CIA i Marleya narosła też słynna teoria spiskowa, według której CIA wywołała u niego raka skóry (czerniaka), na którego zmarł w 1981 roku. Według tej legendy wspomniany Colby podarował Marleyowi parę butów Converse. W środku miał znajdować się drut skażony substancją rakotwórczą, który ukłuł artystę w palec u nogi, i to właśnie na tym palcu później rozwinął się nowotwór.
Większość historyków i badaczy zgadza się jednak, że zamach był bezpośrednim dziełem jamajskich gangsterów, którzy chcieli powstrzymać koncert i uciszyć Marleya. Ponieważ jednak CIA w tamtym okresie aktywnie pompowała pieniądze i broń w te same struktury gangsterskie, by obalić socjalistyczny rząd Jamajki, Amerykanie pośrednio stworzyli warunki, które doprowadziły do tego ataku. Bezpośredniego rozkazu z Waszyngtonu typu „zabijcie Boba Marleya” nigdy jednak nie wykryto.
Marley zmarł 11 maja 1981 roku w szpitalu w Miami, mając zaledwie 36 lat. Jego ostatnie słowa skierowane do syna Ziggy’ego brzmiały: „Pieniądze nie mogą kupić życia”. Mimo że od jego śmierci minęły dekady, przesłanie Marleya pozostaje bardzo aktualne. Składankowy album pt. „Legend” jest jednym z najlepiej sprzedających się krążków w historii muzyki.
Andrzej Malak
