Wystarczy rozłupać czarne lub żółtawe pokłady skał, by natrafić na pozostałości tego zaginionego świata. Ze środka wyłaniają się zęby rekinów – ostre, ząbkowane, zakrzywione, czasem cienkie jak igły. Nie są śladem jednej wielkiej katastrofy, podczas której wszystkie zwierzęta zginęły naraz. To raczej niezwykłe archiwum oceanu, gromadzące przez tysiące lat pamiątki po jego mieszkańcach.
W okresie kredy, trwającym od około 145 do 66 milionów lat temu, mapa świata wyglądała zupełnie inaczej. Klimat był znacznie cieplejszy, na biegunach niemal nie zalegał lód, a poziom oceanów znacznie przewyższał dzisiejszy. Wody dawnego morza Tetydy wdzierały się głęboko na obszar północnej Afryki. Miejsce, które obecnie leży setki kilometrów od wybrzeża, stanowiło wówczas część morskiego dna.
Morze Sahary
Trudno o wyraźniejszy dowód tego, jak bardzo potrafi zmienić się nasza planeta. Tam, gdzie dzisiaj człowiek szuka cienia i zapasu wody, rekiny patrolowały niegdyś przybrzeżne płycizny, otwarte wody i ciemniejsze głębiny. Przesuwały się nad ławicami ryb, polowały na morskie zwierzęta i rywalizowały z innymi drapieżnikami. Sahara nie była pustynią. Była dnem żyznego, tętniącego życiem akwenu.
Świadectwem tej obfitości są pokłady fosforytów należące do formacji geologicznej Duwi. Powstały w środowisku wyjątkowo bogatym w składniki odżywcze. To właśnie w jej czarnych i żółtych warstwach badacze odnaleźli czternaście zębów, należących do pięciu wymarłych gatunków. Wraz z okazami opisanymi już wcześniej dowodzą one, że w okolicy Abu-Tartur żyło co najmniej siedem gatunków rekinów.
Czternaście zębów może nie brzmieć imponująco. Paleontologom wystarczy jednak czasem jeden, by wydobyć z przeszłości zdumiewająco dużo informacji. Szkielet rekina nie składa się z kości, lecz z chrząstki, która po śmierci szybko się rozpada i bardzo rzadko zamienia się w skamieniałość. Twarde zęby mają znacznie większe szanse przetrwania. Ich wielkość i kształt zdradzają, do jakiego gatunku należał właściciel, na co polował i w jaki sposób chwytał zdobycz.
Najbardziej niezwykłe jest to, że ślad potężnego drapieżnika mieści się dziś na opuszku palca. Rekiny nieustannie wymieniają uzębienie – pojedyncze zwierzę może w ciągu życia stracić nawet kilkadziesiąt tysięcy zębów. Każdy z nich opadał na dno, znikał w mule i rozpoczynał podróż przez miliony lat. Nad nim gromadziły się kolejne osady, morze zmieniało granice, a dno powoli stawało się lądem. Dopiero dłuto badacza przerwało tę wędrówkę, odsłaniając broń, która kiedyś tkwiła w szczęce żywego łowcy.
Śledztwo bez świadków
Odnalezione zęby bardzo się od siebie różnią. Jedne są długie i smukłe – doskonałe do chwytania śliskich ryb. Inne, szerokie i ząbkowane, działały jak piły zdolne rozcinać ciało większej ofiary. Jeden wygina się niczym karambit – nóż o sierpowatym ostrzu. Niektóre mają po bokach małe dodatkowe wierzchołki, przypominające drobne kły.
Na podstawie tych szczegółów badacze rozpoznali pięć wymarłych gatunków. Wszystkie po raz pierwszy odnotowano w Abu-Tartur, a dwa z nich – Serratolamna cf. serrata i Squalicorax bassanii – nie były wcześniej znane z Egiptu. Największe zainteresowanie wzbudził Scapanorhynchus cf. raphiodon, rekin o charakterystycznych igiełkowatych zębach. Znalezisko może być pierwszym świadectwem jego obecności w Afryce, a zarazem najmłodszym znanym śladem tego gatunku.
Ostrożne „cf.” umieszczone w łacińskiej nazwie oznacza, że ząb przypomina szczątki przypisywane danemu gatunkowi, ale nie pozwala na całkowicie pewne rozpoznanie. W nauce nawet najbardziej sensacyjne odkrycie musi pozostawić odrobinę miejsca na wątpliwość.
Odtwarzanie takiego środowiska przypomina śledztwo prowadzone bez żywych świadków. Rodzaj skały mówi o warunkach panujących na dnie, fosforany zdradzają żyzność wody, a kształty zębów – jadłospis ich właścicieli. Dopiero połączenie tych poszlak pozwala zobaczyć nie zbiór martwych okazów, lecz cały ruchliwy ocean. Nad jego płyciznami padało tropikalne światło, dalej dno opadało w mrok, a z głębin ku powierzchni wędrowały substancje odżywcze.
Różnorodność uzębienia pokazuje również, że rekiny nie polowały na te same ofiary. Poszczególne gatunki zajmowały własne części oceanu. Squalicorax zapuszczał się prawdopodobnie w płytkie wody bliżej brzegu, Scapanorhynchus wybierał rejony głębsze i ciemniejsze, a inne rekiny królowały na otwartym morzu. Dzięki takiemu podziałowi drapieżniki nie musiały bez przerwy walczyć o zdobycz.
Uczta z głębin
Tylu wielkich łowców nie mogłoby przetrwać bez ogromnych ilości pożywienia. Zapewniało je prawdopodobnie zjawisko nazywane upwellingiem. Chłodne wody z głębin, pełne cennych składników, unosiły się ku nasłonecznionej powierzchni. Działały niczym naturalny nawóz: gwałtownie rozwijał się plankton, pojawiały się małe ryby i bezkręgowce, za nimi więksi myśliwi, a w końcu rekiny oraz morskie gady.
Określenie „cmentarzysko” brzmi sensacyjnie, lecz może wprowadzać w błąd. Rekiny nie musiały zebrać się w jednym miejscu ani zginąć równocześnie wskutek zatrucia, sztormu czy innego kataklizmu. Osady przyrastały tam bardzo wolno, dlatego stosunkowo cienka warstwa skały może obejmować niezwykle długi okres. Zęby, które obecnie leżą obok siebie, mogły należeć do zwierząt żyjących tysiące lat po sobie.
Ocean ustąpił, jego dno zostało wyniesione, a miejsce dawnych wód zajęła pustynia. Po jej morskiej przeszłości pozostały niewielkie, lecz niemal niezniszczalne zęby. To dzięki nim naukowcy mogą dziś odtworzyć obraz ciepłego oceanu, pełnego ławic ryb i groźnych drapieżników. Abu-Tartur pokazuje, jak radykalnie potrafi zmienić się oblicze Ziemi: dzisiejsza Sahara była niegdyś królestwem rekinów, a pod jej piaskami zapewne wciąż kryją się nieodkryte ślady zaginionego świata.
Monika Pawlak
