Dust Bowl to popularna nazwa katastrofy ekologicznej, która dotknęła rozległe obszary Wielkich Równin w USA. Miała ona miejsce w latach 1931-1938, kiedy nad te tereny zaczęły nadciągać potężne burze pyłowe, zwane „dusterami”. Ich kulminacja przypadła na rok 1935. Główną przyczyną tych zjawisk była nadmierna eksploatacja gleby przez ówczesnych amerykańskich farmerów, którzy przez lata intensywnie przekształcali naturalny krajobraz. Kluczową rolę odegrała także długotrwała susza, która dodatkowo osłabiła strukturę gleby. Katastrofa ta zbiegła się w czasie z wielkim kryzysem gospodarczym, pogłębiając dramat nie tylko mieszkańców USA, lecz także wpisując się w szerszy kontekst globalnych trudności tamtej epoki.
Osadnicy na „dzikich” terenach
Wielkie Równiny (Great Plains) rozciągają się od Teksasu po Montanę. Charakterystycznymi cechami tutejszego klimatu są silne wiatry i trąby powietrzne a także wysokie temperatury latem, którym często towarzyszą długotrwałe susze.
Teren ten przez setki lat zamieszkiwany był przez plemiona Indian, które miały głęboko zakorzeniony w swojej kulturze szacunek do ziemi i natury – co w tej historii ma szczególne znaczenie. Kres temu położyła dopiero agresywna eksploatacja ziemi prowadzona przez białych osadników.
Po wypędzeniu Indian z Wielkich Równin teren ten szybko stał się atrakcyjny dla handlarzy ziemią. Korzystnymi cenami i obietnicami wielkich zysków przyciągano tu osadników nie tylko ze Stanów Zjednoczonych, lecz również z Europy Wschodniej.
Rząd USA również aktywnie zachęcał do osiedlania tych wówczas jeszcze „dzikich” terenów. W 1862 roku Kongres uchwalił ustawę o gospodarstwach rolnych (Homestead Act). Na jej mocy każdy obywatel lub osoba deklarująca chęć przyjęcia amerykańskiego obywatelstwa otrzymywała 160 akrów niezamieszkanej ziemi należącej do państwa, a po pięciu latach jej użytkowania mogła ją wykupić za syboliczną kwotę.
Zachęceni w ten sposób osadnicy stanowili przeciwieństwo Indian, którzy wcześniej zamieszkiwali te tereny. Dążyli do posiadania jak największych areałów, traktując ziemię przede wszystkim jako źródło zysków. Niewielu z ówczesnych kolonizatorów przejmowało się miejscową florą i fauną ani koniecznością życia w symbiozie z naturą, co przez stulecia było fundamentem kultury rdzennych mieszkańców tych ziem. Indianie doskonale rozumieli znaczenie populacji bizonów czy wysokich traw porastających równiny. Żyli w zgodzie z otaczającym światem, starając się do niego dostosować, a nie go podporządkować. Dzięki temu przez długie lata potrafili funkcjonować na tych ziemiach, nie doprowadzając do katastrofy ekologicznej.
Nadciągająca plaga
Tysiące osób zdecydowało się podjąć ryzyko i osiedlić na dzikich terenach. Nowi gospodarze zaczęli przygotowywać ziemię pod zasiew zbóż, niszcząc przy tym charakterystyczne dla tego obszaru trawy, które zmniejszały erozję gleby i pełniły rolę naturalnego magazynu wody.
Oranie ziemi – początkowo za pomocą pługa, a z czasem przy użyciu pierwszych traktorów – również działało wyniszczająco na miejscową glebę. Nikt się tym jednak nie przejmował. Rozległe obszary uprawne były niezwykle potrzebne w czasie I wojny światowej, gdy ogarnięta wojną Europa zaczęła odczuwać dotkliwe braki żywności. Sytuacja ta pozwoliła wzbogacić się wielu ówczesnym farmerom.
Niestety, brak umiaru szybko dał o sobie znać. Zachęceni wysokimi cenami zboża farmerzy przekształcali coraz większe połacie prerii w pola uprawne. Początkowo, mimo nadprodukcji żywności, skutki wielkiego kryzysu z 1929 roku były na tych terenach niemal niezauważalne. Z czasem jednak, wraz z pogłębiającym się kryzysem, żywność zaczęła się marnować. Spadające ceny nie szły w parze z możliwościami zakupowymi ludzi – niewielu było stać na kupowanie zbiorów od farmerów.
Podczas gdy na wschodzie Stanów Zjednoczonych Amerykanie zmagali się głównie z ekonomicznym wymiarem wielkiego kryzysu, tereny Wielkich Równin zaczęła nawiedzać znacznie poważniejsza klęska. Najbardziej ucierpiały wówczas stany: Kolorado, Kansas, Oklahoma, Teksas oraz Nowy Meksyk. Nadmiernie eksploatowana, wyniszczona przez ludzi gleba, pozbawiona naturalnej roślinności, zaczęła unosić się wraz z podmuchami potężnych wiatrów. Sytuację dodatkowo pogarszała wieloletnia, przeciągająca się susza.
Czarna Niedziela
Za początek tego kryzysu uznaje się rok 1931, kiedy pojawiła się pierwsza burza pyłowa, zwana „dusterem”. W czasie takich zjawisk pył wznosił się nawet na wysokość 3 kilometrów, tworząc czarne, ciężkie od ziemi chmury przesłaniające niebo i słońce. Często towarzyszyły im również potężne, gwałtowne wyładowania atmosferyczne.
Duster potrafił utrzymywać się nawet przez kilka dni. Z zachowanych relacji wynika, że pył dostawał się dosłownie wszędzie. Pomimo licznych zabezpieczeń – taśm izolacyjnych naklejanych wokół okien, prześcieradeł czy gazet wciskanych w najmniejsze szczeliny – nie dało się go powstrzymać i nieustannie przenikał do wnętrz domów.
Pola, jeszcze niedawno urodzajne, pokrywały tony pisaku niesionego przez burze. Zwierzęta padały, a w ich żołądkach znajdowano piasek. Mleko wydojone od krów przybierało brunatny odcień i przed spożyciem wymagało oczyszczenia. Niszczycielskie skutki nie ominęły również ludzi – powszechne stało się tzw. pyłowe zapalenie płuc, które potrafiło zabić w ciągu kilku dni. Ludzie dusili się nie tylko na zewnątrz, ale i we własnych domach.
14 kwietnia 1935 roku nastąpiło apogeum Dust Bowl. Dzień ten przeszedł do historii jako „Czarna Niedziela”. Burza, wiejąca z prędkością do 100 kilometrów na godzinę, przetoczyła się przez obszary Oklahomy i Teksasu, docierając aż do Kanady. Trwała nieprzerwanie dwa dni. W tym czasie wiatr uniósł w powietrze około 300 tysięcy ton gleby – dwukrotnie więcej, niż wydobyto podczas budowy Kanału Panamskiego.
Okres Dust Bowl zakończył się w 1938 roku wraz z nadejściem intensywnych opadów deszczu, jednak skutki tej katastrofy ekologicznej były odczuwalne w Stanach Zjednoczonych jeszcze przez całą dekadę lat czterdziestych XX wieku.
Masowe migracje
Klęska ekologiczna, sprowokowana niemal na własne życzenie, doprowadziła do niespotykanej dotąd skali erozji gleby na obszarze Wielkich Równin.
W jej następstwie wybuchł poważny kryzys humanitarny, spowodowany nieurodzajem, głodem oraz pojawieniem się nowej choroby – pyłowego zapalenia płuc. Najbardziej narażone na nią były dzieci i osoby starsze. Szacuje się, że w połowie lat trzydziestych na terenach dotkniętych Dust Bowl co dziesięć dni umierało dziecko z powodu pylicy. Sytuacja ta zmusiła również polityków do podjęcia debaty nad koniecznością lepszej edukacji farmerów oraz organizowania specjalistycznych szkoleń, które miały zapobiec podobnym tragediom w przyszłości.
Jednym z najbardziej widocznych skutków były masowe migracje ludności, między innymi do Kalifornii. Przybywający tam uciekinierzy często witani byli jednak tablicami informującymi, że nie ma dla nich pracy i powinni wracać tam, skąd przybyli. Mimo to wielu z nich pozostało, próbując rozpocząć tam nowe życie. Ich losy stały się inspiracją dla licznych scenariuszy filmowych i powieści, z których najbardziej znane jest dzieło Johna Steinbecka „Grona gniewu”, opowiadające o dramatycznej tułaczce farmerów z Oklahomy.
Jacek Hilgier
