Do najbardziej bezczelnych złodziei należą mewy. Wielu turystów przekonało się o tym na własnej skórze, gdy ptak porwał im kanapkę, loda czy frytki prosto z ręki. Podobne napady mewy urządzają również na inne zwierzęta. Niejednokrotnie można zaobserwować, jak kilka osobników odwraca uwagę konkurenta, podczas gdy kolejny błyskawicznie wyrywa mu zdobycz i odlatuje. Przypomina to perfekcyjnie zaplanowany skok, wymagający współpracy, refleksu i doskonałego wyczucia czasu.
Piraci oceanów
Jeszcze bardziej wyrafinowane metody stosują fregaty – ptaki morskie nazywane piratami oceanów. Zamiast samodzielnie polować, wolą zmusić innych do oddania zdobyczy. Atakują ptaki w locie, uderzają w nie i ścigają tak długo, aż ofiara wypuści trzymaną w dziobie rybę albo zwróci połknięty pokarm. Wtedy fregata przechwytuje spadający łup, często jeszcze zanim dotknie on wody. Biolodzy określają takie zachowanie mianem kleptopasożytnictwa, czyli zdobywania pożywienia poprzez kradzież.
Nie tylko ptaki specjalizują się w rabunkach. Wiewiórki prowadzą prawdziwą wojnę o zapasy. Jesienią zakopują tysiące orzechów, lecz równie chętnie obserwują swoich sąsiadów. Gdy zauważą miejsce ukrycia cennego magazynu, wracają tam później i opróżniają skrytkę. Co ciekawe, wiele wiewiórek najwyraźniej zdaje sobie sprawę z ryzyka. Kiedy czują, że są obserwowane, udają zakopywanie orzecha, po czym odchodzą z nim w pyszczku i chowają go gdzie indziej. To oszustwo godne zawodowego iluzjonisty.
Mistrzyniami manipulacji są również kukułki. Samica podrzuca swoje jajo do gniazda ptaka należącego do innego gatunku. Aby oszustwo się powiodło, jajo często do złudzenia przypomina jaja gospodarzy. Po wykluciu młoda kukułka dokonuje brutalnego przejęcia mieszkania. Wypycha z gniazda jaja lub pisklęta prawowitych właścicieli, a niczego nieświadomi przybrani rodzice przez kolejne tygodnie karmią intruza. To jedno z najbardziej bezceremonialnych oszustw, jakie wykształciła ewolucja.
Fałszywy alarm
Jeszcze bardziej zaskakujące są fałszywe alarmy. Niektóre małpy, m.in. koczkodany i kapucynki, potrafią wydawać okrzyki ostrzegające przed drapieżnikiem, mimo że niebezpieczeństwo nie istnieje. Członkowie grupy uciekają w popłochu, pozostawiając owoce lub inne smakołyki, a oszust spokojnie zabiera porzucone jedzenie. W ludzkim świecie nazwalibyśmy to wywołaniem paniki w celu dokonania kradzieży.
Podobnych oszustów można znaleźć pod wodą. Samce niektórych ryb rafowych upodabniają się wyglądem i zachowaniem do samic, aby dostać się na terytorium dominującego rywala. Kiedy strażnik przestaje zwracać uwagę na intruza, ten błyskawicznie zapładnia część jaj i znika. Jest to biologiczna wersja działania pod fałszywą tożsamością.
W naturze występują także zachowania przypominające celowe niszczenie cudzej własności. Szympansy podczas starć z konkurencyjnymi grupami demolują miejsca ich odpoczynku, łamią gałęzie i niszczą konstrukcje przygotowane przez rywali. Podobnie postępują niektóre mrówki. Podczas najazdów na obce kolonie nie tylko zabierają larwy i zapasy, ale również dewastują tunele oraz komory lęgowe, aby osłabić przeciwnika.
Bobry, uważane za jednych z najlepszych inżynierów świata zwierząt, także padają ofiarą sabotażu. Gdy na danym terenie pojawia się konkurencyjna rodzina, może dochodzić do uszkadzania zbudowanych przez nią konstrukcji. Naruszenie tamy prowadzi niekiedy do osuszenia albo zalania cennego siedliska, zmniejszając szanse rywali na przetrwanie. W świecie bobrów kilka wyrwanych gałęzi może mieć skutki porównywalne z wysadzeniem mostu.
Walka o dom
Nie mniej zaskakujące są zachowania krabów pustelników. Ich domami są puste muszle ślimaków. Ponieważ odpowiednich schronień zawsze brakuje, regularnie dochodzi do prób ich siłowego przejęcia. Silniejszy osobnik potrafi długo uderzać własną muszlą w muszlę przeciwnika, aż lokator zostanie z niej wyciągnięty albo sam ją opuści. Zwycięzca natychmiast zajmuje nowy dom, pozostawiając pokonanego bez ochrony. To brutalna walka o nieruchomość, w której stawką nie jest wygoda, lecz życie.
Do najbardziej inteligentnych oszustów należą kruki i wrony. Ptaki te pamiętają, kto obserwował miejsce ukrycia pożywienia. Jeśli podejrzewają, że ktoś widział ich skrytkę, wracają później i przenoszą zapasy. Zdarza się również, że udają chowanie pokarmu tam, gdzie niczego nie zostawiają, aby zmylić potencjalnego złodzieja. Osobnik, który sam wcześniej okradał innych, bywa szczególnie ostrożny – najwyraźniej doskonale wie, czego może spodziewać się po konkurentach.
Niezwykłe sceny rozgrywają się także w świecie owadów. Mrówki z rodzaju Polyergus organizują zbrojne wyprawy na kolonie innych gatunków, porywają poczwarki i transportują je do własnego gniazda. Gdy młode się wykluwają, zaczynają pracować dla porywaczy, zdobywając pożywienie, utrzymując gniazdo i opiekując się potomstwem. Nie rozpoznają, że znalazły się w obcej kolonii. To jeden z najbardziej niezwykłych przykładów społecznego pasożytnictwa w przyrodzie.
Czy zatem zwierzęta są przestępcami? Z ludzkiego punktu widzenia mogłoby się tak wydawać. Natura nie zna jednak pojęć dobra i zła. Nie istnieją w niej sądy, policja ani kodeks karny. Liczy się skuteczność strategii zwiększającej szanse na przeżycie i wydanie potomstwa. Jeżeli oszustwo, kradzież albo zniszczenie gniazda konkurenta pomaga osiągnąć ten cel, ewolucja może takie zachowanie utrwalić.
Natura od milionów lat testuje najróżniejsze strategie przetrwania – od współpracy i poświęcenia po podstęp, rabunek i manipulację. Każdego dnia w koronach drzew, na dnie oceanów i wysoko nad naszymi głowami rozgrywają się dramaty przypominające scenariusze filmów kryminalnych. Tyle że ich bohaterami nie są ludzie, a najważniejszą nagrodą nie są pieniądze, lecz jeszcze jeden przeżyty dzień.
Jacek Hilgier
