W 1898 roku francuski archeolog Victor Loret odkrywa w Dolinie Królów grobowiec faraona Amenhotepa II. W bocznej komnacie leżą mumie dwóch kobiet i chłopca, bez napisów pozwalających ustalić ich tożsamość. Badacz nie może wiedzieć, że ponad sto lat później właśnie te szczątki staną się przedmiotem jednego z najgłośniejszych sporów egiptologii. Z czasem pojawi się podejrzenie, że jedna z kobiet była królową, której wizerunek stał się symbolem starożytnego Egiptu.
Bezimienne mumie
Nefretete żyła w XIV wieku p.n.e. Była żoną Echnatona, faraona, który odrzucił tradycyjne kulty i nakazał czcić Atona. Na płaskorzeźbach występuje w rolach zarezerwowanych zwykle dla władcy: uderza we wrogów, składa ofiary, uczestniczy w najważniejszych obrzędach. Przez lata sądzono, że zniknęła ze źródeł jeszcze za życia męża. Inskrypcja z kamieniołomów w Dajr Abu Hinnis potwierdziła jednak, że pozostawała jego wielką małżonką królewską w szesnastym roku panowania. Jej dalsze losy nadal są niejasne. Nie znamy daty śmierci ani miejsca pochówku.
W 2003 roku brytyjska egiptolożka Joann Fletcher z Uniwersytetu w York zasugerowała, że odkryta przez Loreta mumia, zwana Młodszą Damą, to Nefretete. Wskazywała między innymi na znalezioną w grobowcu perukę w stylu nubijskim, kojarzonym z epoką amarneńską, oraz dwukrotnie przekłuty płatek ucha. Takie przekłucia przypisywano również królowej. Były to jednak poszlaki, nie dowody rozstrzygające o tożsamości. Media ogłosiły sensację, lecz wielu egiptologów odrzuciło tę interpretację. Fletcher na pewien czas straciła zgodę na prowadzenie badań w Egipcie; wróciła do pracy w Dolinie Królów w 2008 roku.
Najgłośniejszym przeciwnikiem jej hipotezy był Zahi Hawass, ówczesny szef egipskiej służby ochrony zabytków. W 2010 roku jego zespół opublikował wyniki badań DNA królewskich mumii. Starszą Damę zidentyfikowano jako królową Tiji. Młodsza Dama, według przedstawionej rekonstrukcji pokrewieństwa, była córką Tiji i Amenhotepa III, a zarazem matką Tutanchamona oraz rodzoną siostrą jego ojca. Tego ostatniego utożsamiono z Echnatonem, choć identyfikacja również budzi spory. Nefretete nie nosiła znanych badaczom tytułów królewskiej córki ani siostry, dlatego wyniki uznano za argument przeciwko teorii Fletcher.
Spór jednak nie wygasł. W 2013 roku francuski egiptolog Marc Gabolde zaproponował odmienne odczytanie danych genetycznych. Wielopokoleniowe małżeństwa między krewnymi mogły, jego zdaniem, stworzyć obraz sugerujący bliższe pokrewieństwo niż było w rzeczywistości. Dopuszczał więc możliwość, że Nefretete była Młodszą Damą i matką Tutanchamona. Nie stało się to powszechnie przyjętym rozstrzygnięciem. Badania starożytnego DNA wymagają szczególnej ostrożności, a same wyniki genetyczne nie zawsze pozwalają przypisać szczątkom konkretne imię.
Obietnice i ściany
Kolejny trop prowadzi do grobowca KV21, odkrytego w 1817 roku. Znaleziono tam dwie kobiece mumie, oznaczone literami A i B. Badania opublikowane w 2010 roku dostarczyły jedynie niepełnych danych genetycznych. Sugerowały, że KV21A mogła być matką dwóch płodów pochowanych z Tutanchamonem, a więc być może jego żoną Anchesenamon. Hawass wiązał natomiast nadzieje na odnalezienie Nefretete z drugą mumią. Żadna z tych identyfikacji nie została jednak ostatecznie potwierdzona.
Zapowiedzi przełomu powracały. We wrześniu 2022 roku Hawass mówił o ogłoszeniu wyników w ciągu miesiąca lub dwóch. Później wskazywał kolejne terminy. Publiczne deklaracje podsycały zainteresowanie, lecz nie zastępowały publikacji pozwalającej ocenić materiał i metodę identyfikacji. Poszukiwanej królowej nadal nie można było z pewnością wskazać wśród znanych szczątków.
W 2015 roku brytyjski egiptolog Nicholas Reeves dostrzegł w dokumentacji ścian grobowca Tutanchamona ślady przypominające zamurowane przejścia. Uznał, że za malowidłami mogą znajdować się komory z pochówkiem Nefretete. Pierwsze badanie radarowe zdawało się wspierać tę hipotezę, kolejne jej nie potwierdziły. W 2018 roku włoski zespół nie znalazł dowodów na pomieszczenia bezpośrednio za ścianami. We wrześniu 2026 roku przedstawiono jednak nowe dane geofizyczne sugerujące możliwe korytarze i komory w otoczeniu grobowca. To ponownie otworzyło dyskusję, lecz nie oznacza odkrycia grobu królowej.
Wymazana królowa
Po śmierci Echnatona jego rewolucja religijna stopniowo upadła. Po krótkim, niejasnym okresie sukcesji na tronie zasiadł Tutanchaton, który zmienił imię na Tutanchamon i przywrócił tradycyjne kulty. Stolica ojca, Achetaton, opustoszała. Imiona władców związanych z reformą usuwano z inskrypcji, a świątynie Atona rozbierano, wykorzystując kamienne bloki w innych budowlach. Nefretete była symbolem epoki, której pamięć późniejsi władcy starali się zatrzeć.
Zaginięcie jej pochówku nie musi jednak świadczyć wyłącznie o politycznej zemście. Egipskie nekropolie plądrowano przez stulecia, a kapłani przenosili zagrożone mumie do wspólnych kryjówek. Szczątki traciły pierwotne trumny i oznaczenia. Takie wtórne schronienie znajdowało się w grobowcu Amenhotepa II. Dla archeologów to trudna układanka: fragmenty inskrypcji, niekompletne zapisy i ciała pozbawione imion. Za zniknięciem królowej mogły stać zarówno świadome niszczenie pamięci, jak i późniejsze rabunki. Zagadka dotyczy więc całego rozdziału egipskiej historii, którego ślady przetrwały rozproszone i często pozbawione kontekstu.
Jej popiersie, znalezione w 1912 roku, przetrwało ponad trzy tysiąclecia. Czy podobny los spotkał ciało? Badacze korzystają dziś z tomografii komputerowej, analiz DNA i metod geofizycznych, o których Loret nie mógł marzyć. Nadal jednak nie wiedzą, czy szukają nieodkrytego grobowca, czy rozwiązania zagadki znanych mumii. Sporne pozostaje nawet to, czy po śmierci męża Nefretete sama sprawowała władzę jako faraon. Jej twarz udało się ocalić od zapomnienia. Jej ostatniego miejsca spoczynku wciąż nie odnaleziono.
Joanna Tomaszewska
