W dawnym kamieniołomie Fontanelle, w neapolitańskiej dzielnicy Sanità, anonimowe szczątki zyskiwały opiekunów, imiona i miejsce w cudzym życiu. Ta niezwykła praktyka wyrastała z katolickiej modlitwy za zmarłych, lecz obrastała wierzeniami, których Kościół nie mógł zaakceptować. Była w niej czułość, był lęk, bywała też całkiem przyziemna kalkulacja. Przede wszystkim jednak ujawniała przekonanie, że między człowiekiem a śmiercią można jeszcze coś wynegocjować.
Miasto pod miastem
Fontanelle nie przypomina cmentarza, na którym szuka się rodzinnego nazwiska. W ogromnych komorach wykutych w tufie czaszki i kości tworzą szeregi oraz stosy. Puste oczodoły zwrócone ku przechodniom odbierają śmierci abstrakcyjność. Tutaj trudno zasłonić ją marmurem albo ozdobnym napisem. Nazwa miejsca oznacza małe źródła i wiąże się z wodą spływającą niegdyś z okolicznych wzgórz. Brzmi łagodnie, niemal sielsko, jak nazwa ogrodu.
Zanim pojawili się umarli, pracowali tutaj ludzie wydobywający kamień. Tuf, skała pochodzenia wulkanicznego, dostarczał budulca Neapolowi; po jego wydobyciu zostawały podziemne pustki. Miasto rosło więc także dzięki temu, co zabierano jego wnętrzu. Później te same przestrzenie przyjęły szczątki mieszkańców. Trudno o bardziej dosłowny obraz obiegu materii: kamień wychodził na powierzchnię, aby dawać schronienie żywym, a zmarli schodzili w miejsce pozostawione przez kamień.
Historia ossuarium splata się z katastrofami. W 1656 roku Neapol nawiedziła dżuma, która zabiła ogromną część mieszkańców. Przy takiej liczbie ofiar zwykły zbiorowe miejsca pochówku stawały się koniecznością. Kolejny dramat przyniosła epidemia cholery z lat 1836-1837. Do Fontanelle trafiały również szczątki przenoszone z kościelnych podziemi. Ostatecznie spotkali się tutaj ludzie z różnych epok, których biografie zatarły się w masie kości.
Nie sposób odczytać z czaszki, kto sprzedawał ryby, kto wychowywał dzieci, kto całe życie bał się nędzy. To, co stanowiło treść istnienia, przestawało być widoczne. Śmierć odbierała im kolejno ciało, osobną mogiłę i możliwość rozpoznania. Właśnie na tę ostatnią utratę mieszkańcy Neapolu odpowiedzieli czymś niezwykłym: skoro nie znali rodzin tych ludzi, sami mogli się nimi zaopiekować.
W 1872 roku kanonik Gaetano Barbati, wspierany przez miejscowe kobiety, zajął się uporządkowaniem szczątków. Kości rozdzielano i układano; przestrzeń uzyskała czytelniejszy porządek, z nawami określanymi jako nawa kapłanów, ofiar zarazy i biedaków. Z miejsca nagromadzenia ludzkich pozostałości wyłaniało się miejsce modlitwy. Szczególne znaczenie miała praca kobiet: konkretna, cierpliwa, wykonywana przy szczątkach, od których łatwiej byłoby odwrócić wzrok.
Rodzina z wyboru
Dusze związane z tym kultem nazywano anime pezzentelle. W określeniu tym kryje się ubóstwo i opuszczenie: duszy brakuje kogoś, kto by o niej pamiętał. W katolickim rozumieniu modlitwa żywych może pomagać zmarłym oczekującym oczyszczenia. Neapolitańska wyobraźnia nadawała tej więzi wyjątkowo osobisty charakter. Bezpańska czaszka stawała się widzialnym znakiem konkretnej istoty, której można było opowiedzieć o własnym życiu.
Przyjęło się mówić o adopcji. Słowo to trafnie oddaje sens gestu: ktoś obcy zostawał wybrany, otoczony troską, włączony do kręgu bliskich. Nie ustalano jego tożsamości metodami, które zainteresowałyby historyka czy lekarza sądowego. Nowa więź powstawała na gruncie wiary, snów i miejscowej tradycji. Osoba dawno pozbawiona imienia mogła je odzyskać, choć nie było sposobu, by sprawdzić, czy rzeczywiście nosiła je za życia.
W samym czyszczeniu kości tkwiła szczególna intymność. Dłoń ścierała kurz z czoła, na którym dawno zniknęła skóra; pod czaszkę trafiała tkanina przygotowana przez żywego człowieka. Wobec czegoś, co budzi odruchowy lęk, wykonywano czynności znajome z opieki nad domownikami. Obcemu przyznawano prawo do uwagi. Ktoś poświęcał mu czas, choć nie łączyło ich pokrewieństwo ani wspomnienie wspólnie przeżytego dnia.
Tak rozumiana adopcja odwracała zwykłą kolejność rodzinnej pamięci. Najczęściej troszczymy się o grób, ponieważ wcześniej kochaliśmy spoczywającą w nim osobę. Tutaj bliskość rodziła się dopiero przy szczątkach. Najpierw była czaszka, potem opieka, wreszcie poczucie znajomości. Można dostrzec w tym niepokojącą poufałość ze śmiercią, ale również zdumiewającą zdolność przywiązania do kogoś, kogo nie miało się szansy poznać.
W takim miejscu inaczej brzmi także słowo „bieda”. Dotyczy człowieka, którego za życia nie stać na godny pochówek, lecz może opisywać również stan po śmierci: brak nazwiska, odwiedzających, choćby jednej własnej historii. Bogaty grobowiec pozwala zostawić światu nazwę rodu. Tutaj wystarczała chusteczka. Różnica materialna była ogromna, ale potrzeba pozostawała podobna: zachować ślad, dzięki któremu ktoś nie zniknie całkowicie pośród innych.
Interes z zaświatami
Ta więź miała jednak także praktyczną stronę. Wierni prosili adoptowane dusze o zdrowie, ochronę, rozwiązanie rodzinnych problemów, pomyślność w małżeństwie. Poszukiwali pomocy tam, gdzie zawodzili ludzie i własne możliwości. Niewidzialny opiekun mógł być szczególnie potrzebny komuś, kto na ziemi nie miał wpływowych znajomych. W takim układzie spotykały się dwa niedostatki: bezradność człowieka żyjącego i opuszczenie zmarłego.
Ważnym kanałem porozumienia stawał się sen. Według wierzeń dusza mogła się w nim przedstawić, poprosić o modlitwę albo przekazać wskazówkę. Noc pozwalała nadać głos temu, co za dnia pozostawało milczące. Rano zwykłe wydarzenia można było już odczytywać w świetle spotkania z zaświatami. Poprawa zdrowia czy szczęśliwy zbieg okoliczności nabierały znaczenia odpowiedzi, a więź ze zmarłym się umacniała.
Prośby obejmowały również liczby na loterię. Ten szczegół potrafi wywołać uśmiech, lecz odsłania powagę codziennych pragnień. Wygrana oznaczała możliwość wyrwania się z kłopotów, spłacenia długu, zapewnienia rodzinie oddechu. W neapolitańskich wierzeniach granica między wielką nadzieją a małym zakładem była cienka. Człowiek schodzący do ossuarium nie zostawiał przy wejściu swoich rachunków, lęków ani marzeń o lepszym mieszkaniu.
Łatwo zobaczyć w tym wyłącznie przesąd. Trudniej wyobrazić sobie, jak wiele znaczyła możliwość zwierzenia się komuś cierpliwemu, stale obecnemu, nieoceniającemu. Adoptowany zmarły nie przerywał, nie wyśmiewał i nie przekazywał sąsiadom zasłyszanych sekretów. Milczenie kości można było wypełnić własnym cierpieniem. Dla człowieka samotnego już samo wypowiedzenie prośby mogło być ulgą, zanim jeszcze pojawił się jakikolwiek oczekiwany znak.
Sławni po śmierci
Wśród tysięcy czaszek niektóre zyskały szczególną sławę. Jedną z nich jest Concetta, nazywana głową, która się poci. Wilgotny połysk jej powierzchni tłumaczono cierpieniem duszy w czyśćcu. Istnieje również znacznie bardziej przyziemne wyjaśnienie: właściwości szczątków i warunki panujące w podziemiu sprzyjają zatrzymywaniu wilgoci. Dla wiernych fizyczny ślad miał jednak znaczenie osobiste. Potwierdzał, że po drugiej stronie ktoś odczuwa, potrzebuje i odpowiada.
Concetta stała się powiernicą kobiecych nadziei, również tych związanych z macierzyństwem. Anonimowa zmarła otrzymała rolę osoby rozumiejącej sprawy najbardziej intymne. Nie wiadomo przecież, jakie było jej prawdziwe życie, czy miała dzieci, czy sama zaznała szczęścia. Wszystko, co jej przypisywano, mówi przede wszystkim o potrzebach przychodzących do niej kobiet. W ich wyobrażeniach stawała się bliską, której można zawierzyć pragnienie trudne do wypowiedzenia komukolwiek innemu.
Inny charakter mają legendy o Kapitanie. W jednej z wersji zuchwały młodzieniec drwi ze zmarłego i zaprasza go na własne wesele. Zaproszenie zostaje przyjęte. Pojawia się tajemniczy gość, a spotkanie kończy się zgubą nowożeńców. Szczegóły zmieniają się w kolejnych przekazach, lecz sens pozostaje wyraźny: wobec umarłych obowiązuje szacunek, a lekceważące słowa mogą sprowadzić konsekwencje. To legenda, nie udokumentowane wydarzenie, i właśnie jako legenda odsłania miejscowe lęki.
Kapitan przywodzi na myśl dawne historie o gościu z zaświatów, którego nierozważnie zaproszono do stołu. W takich wyobrażeniach zmarły dysponuje siłą odmawianą mu przez wygląd bezbronnych szczątków. Czaszka może leżeć nieruchomo, ale jej właściciel potrafi upomnieć się o godność. Fontanelle dawało zatem pociechę i przypomnienie o granicach. Ze światem umarłych można było rozmawiać poufale; szyderstwo stanowiło już ryzyko.
Te postacie sprawiały, że podziemie nabierało rysów znajomej społeczności. Był ktoś budzący respekt, ktoś wysłuchujący kobiecych próśb, ktoś obdarzony szczególną reputacją. Żywi przenosili między kości własny sposób organizowania świata, z jego sympatiami, obawami i oczekiwaniami. Dzięki temu ogrom śmierci dawał się rozłożyć na mniejsze spotkania. Łatwiej stanąć przed jedną czaszką, której przypisuje się imię i charakter, niż zmierzyć się z bezimiennym tłumem.
Granice czułości
Z czasem pobożność otaczająca czaszki wzbudziła zdecydowany sprzeciw władz kościelnych. W 1969 roku kardynał Corrado Ursi doprowadził do zamknięcia ossuarium. Zastrzeżenia dotyczyły praktyk uznawanych za zabobonne i fetyszystyczne. Modlitwa za zmarłych należała do katolickiej tradycji; przypisywanie wybranym szczątkom osobnej mocy oraz oczekiwanie nadprzyrodzonych usług przekraczało granice dopuszczalnego kultu. Dla kościelnych zwierzchników rozróżnienie miało zasadnicze znaczenie.
Dla człowieka przywiązanego do swojej duszy granica mogła wyglądać znacznie mniej wyraźnie. Przez lata przychodził, modlił się, opowiadał o domowych sprawach. Miejsce uznane za siedlisko przesądu mogło być dla niego schronieniem. W tym napięciu spotykają się dwa sposoby przeżywania religii: porządek zasad oraz osobiste doświadczenie ulgi. Historia Fontanelle uświadamia, jak trudno je pogodzić, kiedy przedmiotem sporu jest więź odczuwana jak rodzinna.
Po długich okresach zamknięcia i pracach zabezpieczających ossuarium ponownie udostępniono zwiedzającym. Miejsce pozostało częścią pamięci dzielnicy, a opieka nad nim stała się również zadaniem związanym z ochroną dziedzictwa. Dzisiejszy odwiedzający może przyjść z aparatem, wiedzą historyczną albo zwykłą ciekawością. Widzi jednak ślady gestów ludzi, którzy schodzili tutaj w zupełnie innym celu. Dla nich kości miały adresata, a cisza była oczekiwaniem na odpowiedź.
Bliskość Zaduszek pozwala spojrzeć na ten zwyczaj z mniejszym zdumieniem. Na polskich cmentarzach również wykonuje się proste prace: wyciera płytę, poprawia kwiaty, zapala światło przy grobie, którego nikt nie odwiedza. Znaczenie tych czynności wyrasta poza porządkowanie przestrzeni. Oznaczają, że czyjaś nieobecność została dostrzeżona. Neapolitańska adopcja prowadziła tę potrzebę bardzo daleko, aż do stworzenia osobistej relacji z człowiekiem pozbawionym rozpoznawalnej przeszłości.
Nie musimy podzielać wiary w sny, aby zrozumieć sam gest wyboru. Spośród ogromnej liczby szczątków wskazywano jedne i od tej chwili przestawały być obojętne. W zbiorowości, która zaciera wszelkie różnice, pojawiała się ponownie osobna istota. Być może właśnie dlatego Fontanelle porusza mocniej niż najbardziej okazałe grobowce. Przypomina, że pamięć bywa darem udzielonym komuś, kto nie może już o nią poprosić.
Jest w tej historii również lekcja ostrożności dla patrzącego z zewnątrz. Osobliwość łatwo zamienić w widowisko, a dawnych wiernych w bohaterów anegdoty o ludzkiej naiwności. Za każdym rytuałem stał jednak człowiek, który czegoś się obawiał albo kogoś bardzo potrzebował. Dopiero pamiętając o nim, można zobaczyć w Fontanelle coś więcej niż imponujący zbiór czaszek.
Pozostaje wyobrażenie dłoni rozkładającej haftowaną chusteczkę pod obcą czaszką. W tak drobnej czynności mieszczą się litość, nadzieja, strach i potrzeba towarzystwa. Ktoś żywy szuka oparcia w zmarłym; ktoś zmarły otrzymuje od żywego odrobinę troski. Pod ziemią, pośród szczątków ludzi od dawna nierozpoznanych, powstaje skromne miejsce dla jednej osoby. I choć nikt nie umie już powiedzieć, kim była, przez chwilę znowu ma kogoś swojego.
Monika Pawlak
