13 marca 1962 roku do sekretarza obrony Roberta McNamary skierowano memorandum oznaczone jako „ściśle tajne”. Podpisał je generał Lyman Lemnitzer, przewodniczący Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, najwyższy rangą amerykański wojskowy. Nie był jednak dowódcą wszystkich sił zbrojnych: funkcja przewodniczącego oznaczała przede wszystkim koordynowanie pracy kolegium i doradzanie władzom cywilnym.
Tytuł brzmiał niewinnie i biurokratycznie: „Uzasadnienie interwencji wojskowej USA na Kubie”. Treść była przerażająca. Najwyżsi rangą dowódcy proponowali oszukanie własnego społeczeństwa oraz przygotowanie prowokacji, wśród których znajdowały się działania dopuszczające rzeczywiste ofiary. Wszystko po to, by uzyskać pretekst do inwazji na komunistyczną Kubę. Przedsięwzięciu nadano kryptonim Northwoods.
Menu terroru
Dokument powstał w ramach prac nad operacją Mongoose, szerszym programem tajnych działań administracji Kennedy’ego przeciwko reżimowi Fidela Castro. Uruchomiono go po fiasku inwazji w Zatoce Świń w kwietniu 1961 roku. Wspierani przez CIA kubańscy emigranci nie zdołali obalić dyktatora, a klęska stała się upokorzeniem Waszyngtonu. Northwoods miał pomóc stworzyć warunki do otwartej interwencji amerykańskiego wojska.
Memorandum zawierało całe „menu” możliwych prowokacji: pozorowane ataki, sabotaż, porwania oraz sfabrykowane dowody kubańskiej agresji. Rozważano kampanię terrorystyczną w Miami, innych miastach Florydy, a nawet w Waszyngtonie. Wśród propozycji znalazły się: detonowanie materiałów wybuchowych w starannie wybranych miejscach, ranienie kubańskich uchodźców i zatopienie łodzi płynącej na Florydę. Autorzy dopuszczali zarówno rzeczywiste zatopienie, jak i jego inscenizację.
Osobną grupę pomysłów stanowiły prowokacje w amerykańskiej bazie Guantanamo. Zakładano wykorzystanie ludzi przebranych w kubańskie mundury, wywoływanie pożarów, niszczenie samolotów i ostrzał instalacji. Rozważano wysadzenie amerykańskiego okrętu oraz obciążenie Kuby odpowiedzialnością za katastrofę. Alternatywny wariant przewidywał zniszczenie jednostki bez załogi, upozorowaną akcję ratunkową i ogłoszenie fikcyjnej listy zabitych.
Pomysł przywoływał pamięć o pancerniku „Maine”, którego eksplozja w Hawanie w 1898 roku pomogła rozbudzić nastroje wojenne przeciwko Hiszpanii. Tym razem tragedia miała zostać świadomie wyreżyserowana. Autorzy zakładali, że odpowiednio przedstawione wydarzenie wywoła pożądane oburzenie.
Szczegółowo opisano również upozorowanie zestrzelenia cywilnego samolotu. Pasażerami mieli być odpowiednio dobrani ludzie podróżujący pod przybranymi nazwiskami. Maszyna z nimi na pokładzie wylądowałaby potajemnie w amerykańskiej bazie, natomiast jej bezzałogowa kopia kontynuowałaby lot. Nad Kubą nadałaby sygnał alarmowy informujący o ataku kubańskich myśliwców, po czym zostałaby zdalnie zniszczona. Ten konkretny scenariusz nie przewidywał zabicia pasażerów, lecz przekonanie świata, że zginęli.
Logika zimnej krwi
Cel był brutalnie prosty: sprawić, by odpowiedzialność za przygotowane przez Amerykanów wydarzenia spadła na Castro. Opinia publiczna miała zobaczyć w Stanach Zjednoczonych ofiarę bezpodstawnej agresji i poprzeć interwencję wojskową. Równie istotne było pozyskanie przychylności innych państw. Planowano więc nie tylko prowokacje, ale także sposób ich przedstawienia, nagłośnienia i wykorzystania politycznego.
W dokumencie znalazło się zastrzeżenie: proponowane działania opierały się na założeniu, że interwencja nie doprowadzi do bezpośredniego starcia ze Związkiem Radzieckim. Generałowie kalkulowali międzynarodowe ryzyko, jednocześnie traktując strach, obrażenia i możliwą śmierć ludzi jako narzędzia prowadzenia polityki. Chłodny, urzędowy język memorandum czyni tę lekturę szczególnie niepokojącą.
Kolegium Połączonych Szefów Sztabów zatwierdziło propozycje i przekazało je McNamarze do rozpatrzenia. Nie oznaczało to zgody władz cywilnych na ich wykonanie. Northwoods pozostał projektem, a administracja Kennedy’ego nie uruchomiła opisanych prowokacji.
Popularne relacje sprowadzają dalszy ciąg do jednego stanowczego „nie” prezydenta. Zachowane źródła wymagają jednak ostrożniejszego opisu. Notatka ze spotkania 16 marca 1962 roku potwierdza sceptycyzm Kennedy’ego wobec perspektywy jawnej interwencji na Kubie i wyraźnie stwierdza, że nie udzielił na nią zgody. Nie jest natomiast zapisem jego osobistego odrzucenia każdego punktu Northwoods. Cywilne władze nie dopuściły do realizacji projektu, choć tajne działania przeciwko Castro trwały nadal.
Trzydzieści pięć lat
Dokument ujawniono w 1997 roku dzięki pracom Komisji ds. Przeglądu Akt Zamachu na Kennedy’ego. Instytucja badała i udostępniała materiały związane z zabójstwem prezydenta oraz historycznym tłem tamtych wydarzeń. W 2001 roku memorandum szerzej nagłośnił James Bamford w książce „Body of Secrets”, a National Security Archive opublikowało jego pełniejszą wersję w Internecie.
Nie chodziło o teorię spiskową krążącą w podziemnych publikacjach. Był to autentyczny dokument najwyższego dowództwa wojskowego. Nie ma jednak podstaw, by kategorycznie twierdzić, że utrzymywano go w tajemnicy wyłącznie ze wstydu. Kompromitująca treść nie dowodzi sama w sobie motywów wieloletniego utajnienia.
Northwoods stał się punktem odniesienia w dyskusjach o operacjach pod fałszywą flagą, czyli działaniach upozorowanych tak, aby obciążyć odpowiedzialnością przeciwnika. Istnienie projektu nie potwierdza jednak, że zamachy z 11 września lub inne późniejsze tragedie zostały zorganizowane przez amerykańskie władze. Nie stanowi też dowodu związku z zabójstwem Kennedy’ego w listopadzie 1963 roku.
Najbardziej uderza tu odwrócenie zwykłego porządku rzeczy. Nie proponowano odpowiedzi na atak, lecz stworzenie ataku, który uzasadni wcześniej pożądaną odpowiedź. Wiadomości o ofiarach, relacje z akcji ratunkowych i oburzenie społeczeństwa miały stać się elementami przygotowanego widowiska. Nawet współczucie dla poszkodowanych przewidziano jako środek nacisku na opinię publiczną.
Historia pozostawia dwie lekcje. Pierwsza jest mroczna: najwyżsi dowódcy demokratycznego państwa potrafili oficjalnie zaproponować terror i mistyfikację jako drogę do wojny. Druga daje nadzieję: wojskowa akceptacja nie wystarczyła, by wcielić pomysły w życie. Mechanizmy kontroli cywilnej okazały się skuteczną barierą. Nie usuwa to jednak pytania, jak daleko mogą posunąć się instytucje powołane do ochrony obywateli, kiedy uznają, że polityczny cel usprawiedliwia użycie przemocy i kłamstwa.
Joanna Tomaszewska
