W tym roku minęło 50 lat od jego debiutu teatralnego. Według reżyserskiej wizji Lupy, 8 maja 1976 roku w krakowskim teatrze im. Juliusza Słowackiego odbyła się premiera „Rzeźni” na podstawie słuchowiska Sławomira Mrożka. Również w tym roku, 7 listopada, reżyser skończy 83 lata. Mimo dojrzałego wieku wciąż jest aktywny zawodowo! Kilka miesięcy temu ogłosił rozpoczęcie prac nad „Boską komedią” Dantego. W rozmowie z portalem Teatr dla Wszystkich wyznał: „Wciąż nie wiem, czym będzie ta Boska komedia, którą chciałbym zrealizować. Wiem tylko, że próbuję tam wejść – do tego piekła, do tego miejsca pamięci – zanim w ogóle zdecyduję się znowu otworzyć książkę”.
Rysowanie po globusie
Zanim stał się jednym z najwybitniejszych polskich reżyserów, był chłopcem z Jastrzębia Zdroju, który lubił rysować i marzyć. Urodził się w 1943 roku. Jego rodzice, Weronika i Ludwik, uczyli w miejscowej szkole i to oni mieli największy wpływ na to, kim stał się Krystian. Ojciec był człowiekiem niezwykle apodyktycznym, cholerykiem i domowym tyranem. Ale był też poliglotą. Potrafił wchodzić do pokoju syna i wygłaszać monologi po niemiecku, rosyjsku, francusku czy angielsku [reżyser biegle zna tylko język niemiecki – red.]. Z kolei matka nie była typem kury domowej: dociekliwa, uparta, nieustannie toczyła z mężem wojny domowe, broniąc swoich racji. Życie obok skonfliktowanych rodziców nie było łatwe i być może to jest jednym z powodów, dla których Krystian od dziecka szukał ucieczki w świecie własnej wyobraźni i fantazji. Kiedy ojciec podarował mu globus, zmalowywał go własnymi kredkami, zmieniając granice państw czy kontynentów. Jakby od podstaw budował rzeczywistość na swoich zasadach.
Jeszcze wtedy Lupa nie wiedział, kim chciałby być w przyszłości, bo interesowało go niemal wszystko. W klasie maturalnej bardziej skłaniał się ku naukom ścisłym, więc po zdaniu egzaminu dojrzałości poszedł na fizykę na Uniwersytet Jagielloński. Szybko odkrył, że życie naukowe i akademickie podejście do kierunku jest nudne, więc przeniósł się na Wydział Grafiki krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Wtedy poczuł, że sztuka pociąga go bardziej niż nauki ścisłe. W 1969 roku po uzyskaniu dyplomu rozpoczął kolejne studia – reżyserię filmową na łódzkiej Filmówce, a po dwóch latach poszedł jeszcze na reżyserię teatralną do Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie. Pierwsze studia rozpoczął w roku 1961. Dyplom ostatniej uczelni uzyskał w 1978. W sumie siedemnaście lat. Tyle czasu poszukiwał własnej drogi. „Długo studiowałem, miałem dużo czasu do czytania. I długo nie wiedziałem, kim chcę być. Właściwie chciałem być wszystkim” – wyznał Lupa w rozmowie z Polskim Radiem.
Własny styl
Po debiucie związał się z dwiema scenami: Teatrem im. Cypriana Kamila Norwida w Jeleniej Górze i Starym Teatrem im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie. W jeleniogórskim teatrze Lupa miał dużo wolności i mógł eksperymentować. Zaczął od sztuki „Nadobnisie i koczkodany” Stanisława Ignacego Witkiewicza. Profesor Barbara Osterloff, wybitna badaczka i krytyczka, od lat śledząca karierę Lupy twierdzi, że właśnie tam narodził się jego styl reżyserski. „Już wtedy pokazał on swoje intrygujące, rozmaite cechy charakterystyczne. I wypróbowywał swoją widownię. Choćby ten klimat, taki prawie transowy. Do dziś pamiętam to jako jedno z najciekawszych doświadczeń, jeśli chodzi o przestawienia młodych reżyserów” – powiedziała w radiowym wywiadzie.
O ile w Jeleniej Górze twórcę interesowały granice ludzkiej osobowości i ich przekraczanie, o tyle w Krakowie Lupa bardziej pochylał się ku etyce i zagłębiał sytuację duchową człowieka w okresie wielkiej kulturowej przemiany. Na deskach Starego Teatru reżyserował m.in.: „Braci Karamazow” Fiodora Dostojewskiego, „Malte” Rainera Marii Rilkego czy „Kalkwerk” Thomasa Bernharda.
Z czasem nazwisko Lupa zaczęło coraz mocniej wybrzmiewać poza granicami kraju. Jego spektakle trafiały na międzynarodowe festiwale, a w 2009 roku właśnie „Kalkwerk” zaprezentowano na prestiżowym festiwalu w nowojorskim Lincoln Center. W tym samym roku Lupa otrzymał Europejską Nagrodę Teatralną za całokształt twórczości. Otrzymał ją jako pierwszy Polak.
Na pytanie, jaki jest teatr Krystiana Lupy, najlepiej odpowiada dziennikarz I programu Polskiego Radia i ceniony krytyk teatralny Andrzej Matul: „W każdym jego spektaklu występują postaci żyjące na granicy szaleństwa, w psychozie, udręczone do granic poczuciem winy i kary. Każdego ze swoich bohaterów, tych pomniejszych i tych głównych, stawia Lupa w sytuacji skrajnej, wobec bardzo trudnych wyborów”.
Uroczy uwodziciel
W 2008 roku w wywiadzie dla miesięcznika „Film” reżyser otwarcie powiedział, że jest gejem. Przyznał też, że długo wypierał swoją orientację. Latami kreował się na uwodziciela, ale w pewnym momencie uznał, że nie chce już zasłaniać prawdy o sobie. Zwłaszcza że nie zwykł się ukrywać ze swoimi relacjami.
Jedną z ważniejszych postaci jego młodości był malarz Zbysław Marek Maciejewski, późniejszy profesor krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Łączyła ich przyjaźń, fascynacja sztuką i wspólne studenckie doświadczenia. W rozmowie z krytykiem filmowym i teatralnym Łukaszem Maciejewskim (notabene bratankiem malarza) Lupa wspominał ich artystyczne zauroczenie gwiazdami kina, zwłaszcza Brigitte Bardot. Wspólnie malowali jej portrety. Byli parą do 1999 roku, czyli do śmierci Zbysława.
W życiu Krystiana Lupy ważne miejsce zajmuje również aktor i kostiumograf Piotr Skiba, jego obecny partner i współpracownik artystyczny. Ich relacja łączy sferę osobistą z zawodową, która, choć bywa trudna, jest dla obydwu ważna. Lupa wielokrotnie podkreślał, że Skiba jest dla niego nie tylko partnerem, ale też kimś w rodzaju „zewnętrznego oka” i najważniejszego krytyka. Z kolei Skiba poświęcił większość swojej kariery aktorskiej i plastycznej na współtworzenie wizji Lupy. W środowisku teatralnym ich duet zyskał przydomek „dwugłowego smoka”. W wywiadach i reportażach współpracownicy opisywali ich jako monolit – w teatrze wspólnie decydowali o kształcie sztuki, a granica między ich domem a salą prób praktycznie nie istniała.
Szwajcarski kryzys
Największy artystyczny wpływ na Lupę miał Thomas Bernhard, wybitny austriacki pisarz, dramaturg i poeta, znany z bezkompromisowego spojrzenia na społeczeństwo i mroczne zakamarki ludzkiej psychiki. Stał się on dla Polaka kimś więcej niż inspiracją. Reżyser wchodził w świat pisarza, metaforycznie rozciągał czas, pozwalał aktorom drążyć emocje do granic wytrzymałości. Jego teatr stawał się laboratorium ludzkiej duszy. Próby potrafiły trwać godzinami, bez przerwy, a sama praca nad tekstem przypominała niekiedy wiwisekcję ludzkiej psychiki. Dla jednych była to metoda genialnego wizjonera, dla innych – system wręcz opresyjny.
Wydawać by się mogło, że Lupa przyzwyczaił świat do swojej metody. Tymczasem w czerwcu 2023 roku wybuchł międzynarodowy skandal. Szwajcarska Comedie de Geneve odwołała premierę „Les Emigrants”, spektaklu inspirowanego prozą W.G. Sebalda, przygotowywanego przez Lupę. Miało to być jedno z najważniejszych wydarzeń sezonu, z budżetem wynoszącym około 900 tysięcy franków szwajcarskich. Oficjalny komunikat teatru mówił eufemistycznie o „różnicach w filozofii pracy” oraz problemach komunikacyjnych, które uniemożliwiły realizację spektaklu. Inny jest wydźwięk listu otwartego pracowników technicznych teatru, którzy atmosferę pracy podczas prób opisali jako pełną napięcia, upokorzeń i krzyków. W ich oświadczeniu znalazło się dramatyczne pytanie: „Czy sztuka ma być nadal machiną do rozwałki ludzi, którzy ją współtworzą?”. Lupa nie zgodził się z tą wersją wydarzeń. Na łamach „Le Monde” bronił swojej metody pracy i zarzucał ekipie technicznej brak elastyczności.
Dyskusja na temat pracy reżysera przeniosła się też na polski grunt. W ojczyźnie Lupy głosy były rozbieżne. Część twórców broniła artysty, a druga potwierdzała, że praca z nim może być koszmarem. Skandal genewski nie przekreślił dorobku ani wpływu Krystiana Lupy na teatr europejski. Zmienił jednak sposób, w jaki część publiczności patrzy na jego artystyczną legendę.
Małgorzata Matuszewska
