Tomasz Deptuła
W sobotę, 7 listopada, w samym sercu Krakowa jeden człowiek w ciągu kilku minut zabił sześć osób i ranił piętnaście kolejnych. Wcześniej, według ustaleń śledczych, zamordował troje najbliższych członków rodziny. Dziewięć ofiar śmiertelnych, nie licząc samego sprawcy, to bilans, który jeszcze niedawno kojarzyłby się przede wszystkim z doniesieniami ze Stanów Zjednoczonych.
Zanim jednak polska policja zakończyła zabezpieczanie miejsca zbrodni, w internecie rozpoczęło się poszukiwanie winnych. Oskarżano Ukraińców, władze państwowe, wojsko i służby specjalne. Rozpowszechniano spreparowane zdjęcia, fałszywe nagrania i teorie spiskowe. Między 7 a 10 listopada Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa (NASK), państwowy instytut zajmujący się m.in. cyberbezpieczeństwem i zwalczaniem dezinformacji, zgłosiła platformom internetowym niemal 4800 materiałów zawierających fałszywe lub wprowadzające w błąd informacje dotyczące zamachu. Tragedia, która powinna przede wszystkim jednoczyć społeczeństwo wokół rodzin ofiar, niemal natychmiast stała się przedmiotem politycznych sporów.
Polska dopiero zaczyna poznawać społeczne konsekwencje masowej przemocy, ale reaguje na nią w sposób dobrze znany po obu stronach Atlantyku. Zanim wyjaśniono motywy zabójcy, pojawiły się gotowe odpowiedzi, a wraz z nimi próby wykorzystania dramatu do potwierdzania własnych uprzedzeń.
Przez lata polska dyskusja o terroryzmie koncentrowała się przede wszystkim na zagrożeniach z zewnątrz: islamskim ekstremizmie, niekontrolowanej migracji, zagranicznych organizacjach i ochronie granic. Tymczasem doświadczenia innych krajów pokazują, że napastnik nie musi należeć do międzynarodowej siatki terrorystycznej. Może być obywatelem danego kraju, działać samotnie, radykalizować się w internecie i przygotowywać zbrodnię bez bezpośredniego udziału jakiejkolwiek organizacji.
Śledczy ustalili, że 24-letni sprawca krakowskiej masakry przeglądał materiały dotyczące wcześniejszych masowych zabójstw, między innymi zbrodni norweskiego ekstremisty Andersa Breivika. Nie dowodzi to jeszcze inspiracji ideologicznej ani zamiaru naśladowania innych zamachowców. Pokazuje jednak, jak łatwo lokalna przemoc może czerpać wzorce z wydarzeń rozgrywających się tysiące kilometrów dalej. Prokuratura prowadzi śledztwo w sprawie przestępstwa o charakterze terrorystycznym, ale ostateczne motywy sprawcy pozostają nieustalone.
Polska nie była zresztą wcześniej całkowicie wolna od podobnych zagrożeń. W 2016 roku we Wrocławiu eksplodowała bomba wyniesiona z miejskiego autobusu. Zdarzały się również próby przygotowania zamachów, którym zapobiegały służby. Kraków stanowi jednak jakościową zmianę. Masowe zabójstwo przypadkowych przechodniów w jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc kraju brutalnie podważyło przekonanie, że takie tragedie zdarzają się wyłącznie gdzie indziej.
W Stanach Zjednoczonych niemal każda masowa strzelanina wywołuje ten sam spór: ograniczać dostęp do broni czy pozwolić obywatelom lepiej się uzbroić? Konstytucyjna ochrona prawa do jej posiadania i głębokie podziały polityczne sprawiają, że wypracowanie kompromisu jest niezwykle trudne. Polska znajduje się w innej sytuacji. Może poprawiać procedury przyznawania pozwoleń, wprowadzać okresową weryfikację ich posiadaczy i usprawniać wymianę informacji między służbami. Warto z tej możliwości skorzystać, zanim również nad Wisłą debata o broni zamieni się w kolejną wojnę ideologiczną.
Jednak równie poważnym problemem może okazać się to, co wydarzyło się już po strzelaninie. Współczesny zamach nie kończy się wraz z zatrzymaniem lub śmiercią sprawcy. Jego następstwa rozgrywają się również w przestrzeni informacyjnej, gdzie fałszywa wiadomość potrafi dotrzeć do tysięcy odbiorców szybciej niż oficjalny komunikat policji.
Po Krakowie w sieci natychmiast pojawiły się oskarżenia pod adresem Ukraińców i spreparowane materiały mające dowodzić politycznych powiązań zabójcy. Część fałszywych przekazów rozpowszechniały automatyczne konta, w tym profile posługujące się językiem rosyjskim. Sztuczna inteligencja służyła do tworzenia i przerabiania obrazów przedstawianych później jako autentyczne relacje. Nie trzeba jednak zewnętrznej inspiracji, aby dostrzec, jak chętnie ludzie przyjmują informacje zgodne z własnymi przekonaniami, nawet jeśli nie mają one oparcia w faktach.
Ten mechanizm doskonale znamy z Ameryki. Po tragediach, które powinny budzić solidarność, często następuje gwałtowna polaryzacja. Zamiast dyskutować o błędach systemu bezpieczeństwa, politycy i komentatorzy walczą o narzucenie własnej interpretacji wydarzeń.
Polska będzie teraz zapewne przechodzić proces znany innym krajom, które wcześniej doświadczyły wielkich zamachów. Pojawią się żądania zwiększenia bezpieczeństwa, nowe procedury i bardziej widoczna obecność policji. Część zmian okaże się potrzebna, inne mogą służyć przede wszystkim uspokojeniu opinii publicznej. Warto jednak pamiętać o pytaniu, które po każdej podobnej tragedii powraca w zachodnich demokracjach: ile wolności jesteśmy gotowi oddać w zamian za obietnicę większego bezpieczeństwa?
Po 11 września 2001 roku Stany Zjednoczone znacznie rozbudowały mechanizmy mające chronić kraj i społeczeństwo przed terroryzmem. Zwiększono uprawnienia służb, rozszerzono możliwości inwigilacji i wprowadzono kontrole, które wcześniej wydawałyby się nie do pomyślenia. Część rozwiązań poprawiła bezpieczeństwo, inne wywołały poważne kontrowersje dotyczące praw obywatelskich. Polska może korzystać z tych doświadczeń, choć oczywiście nie musi powielać wszystkich amerykańskich rozwiązań.
Nie można też wykluczyć pojawienia się naśladowców. Już po krakowskiej tragedii w internecie odnotowano próby gloryfikowania zabójcy i sugestie kolejnych ataków. To powód do czujności służb, nie zaś do traktowania każdej anonimowej groźby jako zapowiedzi następnej masakry. Nadmierne nagłaśnianie takich treści może jedynie wzmacniać atmosferę strachu.
Nie wiemy, czy Kraków pozostanie odosobnioną tragedią, czy stanie się początkiem nowego rodzaju zagrożeń w Polsce. Wiemy natomiast, że masowa przemoc uderza nie tylko w bezpośrednie ofiary. Podważa również społeczne zaufanie i poczucie bezpieczeństwa. W Ameryce wielokrotnie przekonaliśmy się, że łatwiej rozbudować system zabezpieczeń, niż odbudować przekonanie obywateli, że mogą bez obaw żyć wśród innych ludzi.
Polska nie jest w stanie zagwarantować, że podobna tragedia nigdy się nie powtórzy. Może jednak zadbać o to, aby nie stawała się za każdym razem pretekstem do pogłębiania społecznych podziałów. Prawdziwym sprawdzianem dojrzałości społeczeństwa nie jest życie bez zagrożeń, lecz umiejętność przeciwstawiania się im bez utraty zdrowego rozsądku, wzajemnego zaufania i wolności. A to może się okazać znacznie trudniejsze niż zaostrzenie przepisów o broni, które i tak w obecnej postaci wyglądają jak megarestrykcyjne. Przynajmniej z amerykańskiej perspektywy.
