Reklama

Jak odróżnić mit od nauki?

Narcyzm — między modnym hasłem a diagnozą

„Mój szef to narcyz”, „Były partner był narcystyczny”, „Żyjemy w czasach narcyzów” — słowo narcyzm zrobiło w ostatnich latach zawrotną karierę. Pojawia się w mediach społecznościowych, poradnikach i potocznych diagnozach. Problem w tym, że termin ten bywa używany nieprecyzyjnie, a czasem wręcz krzywdząco. Co na temat narcyzmu mówi psychologia naukowa, a co jest tylko uproszczeniem?

Katarzyna Pilewicz
Dzisiaj, 04:23 PM

Narcyzm — między modnym hasłem a diagnozą

Autor: Adobe Stock

Mit 1: Narcyz to osoba zakochana w sobie

To jeden z najbardziej utrwalonych mitów. W ujęciu klinicznym narcyzm nie polega na nadmiernej miłości do siebie, lecz na kruchym poczuciu własnej wartości, które wymaga ciągłego potwierdzania z zewnątrz. Badania pokazują, że osoby z nasilonymi cechami narcystycznymi często wykazują wysoką wrażliwość na krytykę, silny wstyd, poczucie zagrożenia i potrzebę podziwu i dominacji, by podnieść nadwątlone ego. Jak podkreśla psychologia psychodynamiczna, za fasadą wyniosłości kryje się lęk przed byciem niewystarczającym, a nie autentyczna pewność siebie.

Mit 2: Narcyzm to nie to samo co narcystyczne zaburzenie osobowości

Nie każdy narcyz ma zaburzenie osobowości. Współczesne badania rozróżniają cechy narcystyczne (występujące w różnym nasileniu u wielu ludzi) oraz narcystyczne zaburzenie osobowości (NPD) — diagnozę kliniczną, wymagającą spełnienia określonych kryteriów

Szacuje się, że narcystyczne zaburzenie osobowości dotyczy około 1–2% populacji, podczas gdy cechy narcystyczne — zwłaszcza u młodych dorosłych — są znacznie powszechniejsze. To, że widzimy więcej tych cech we współczesnym świecie ma związek z kulturą autopromocji, mediów społecznościowych i presji sukcesu, ale nie oznacza „epidemii zaburzeń osobowości”.

Mit 3: Narcyzi nie mają empatii

To uproszczenie. Badania neuropsychologiczne wskazują, że wiele osób z cechami narcystycznymi posiada empatię poznawczą (rozumieją, co ktoś czuje), ale mają trudność z empatią emocjonalną (współodczuwaniem). Oznacza to, że potrafią rozpoznać cudze emocje, lecz niekoniecznie reagują na nie troską. Co więcej, empatia bywa u nich selektywna — pojawia się wtedy, gdy służy tworzeniu pozytywnego obrazu siebie.

Mit 4: Narcyzm zawsze oznacza przemoc

Choć narcyzm może zwiększać ryzyko manipulacji wobec bliskiej osoby, emocjonalnego wykorzystywania czy gaslightingu, nie każda osoba narcystyczna jest sprawcą przemocy. Badania podkreślają, że kluczowe znaczenie w przypadku przemocy ma poziom impulsywności sprawcy, obecność cech antyspołecznych oraz historia. Demonizowanie narcyzmu utrudnia rzetelną diagnozę i skuteczną pomoc terapeutyczną.

Przykład z życia: „Idealny partner”

Anna (imię zmienione) zgłosiła się na terapię po trzech latach związku, który początkowo wydawał się idealny. Partner był charyzmatyczny, pewny siebie, hojny w komplementach. Z czasem jednak Anna zaczęła zauważać, że każda rozmowa wraca do jego osiągnięć, a jej potrzeby były bagatelizowane. Krytyka — nawet łagodna — spotykała się z wycofaniem lub wybuchem złości.

W terapii okazało się, że partner Anny nie „nie miał uczuć”, lecz reagował silnym lękiem na poczucie bycia niewystarczającym. Jego zachowania narcystyczne były strategią obronną, a nie chłodną kalkulacją. Anna zrozumiała, że najważniejsze dla jej zdrowia psychicznego jest nie etykietowanie partnera, lecz decyzja, czy ta relacja jest dla niej bezpieczna i możliwa do zmiany.

Czerwone flagi w relacji z osobą o nasilonych cechach narcystycznych

Nie każda trudna cecha osobowości oznacza, że mamy do czynienia z narcyzem i nie każdy narcyz jest sprawcą przemocy. Istnieją jednak sygnały ostrzegawcze, które — jeśli powtarzają się i tworzą wzorzec — mogą świadczyć o relacji, która będzie obciążać psychicznie.

Idealizacja na początku, potem dewaluacja

Relacja startuje intensywnie – szybka bliskość, deklaracje wyjątkowej więzi, poczucie bycia „wybranym”. Z czasem pojawia się chłód, krytyka lub emocjonalne wycofanie. Badania nad dynamiką relacji narcystycznych opisują ten schemat jako idealize–devalue cycle.

Twoje potrzeby schodzą na dalszy plan

Rozmowy systematycznie wracają do problemów, sukcesów lub emocji partnera. Gdy próbujesz mówić o sobie, jesteś ignorowana lub słyszysz, że „przesadzasz”.

Nadwrażliwość na krytykę

Nawet spokojna uwaga wywołuje wybuch złości, obrażanie się i odwracanie winy („to ty jesteś problemem”). Badania wskazują, że osoby z cechami narcystycznymi są nadwrażliwe na krytykę, którą odbierają jako zagrożenie dla samooceny.

Gaslighting – podważanie twojego doświadczenia

Słyszysz, że: „źle pamiętasz”, „jesteś zbyt wrażliwa”, „to się nie wydarzyło”. Nie chodzi o jednorazowy konflikt, ale systematyczne kwestionowanie twojej percepcji, prowadzące do utraty zaufania do siebie.

Brak odpowiedzialności za własne zachowanie

Przeprosiny są rzadkie lub warunkowe. Słyszymy wtedy „przepraszam, ale mnie sprowokowałaś” lub „to przez ciebie tak zareagowałem”. Odpowiedzialność jest zawsze przerzucana na innych lub na okoliczności.

Empatia selektywna

Partner potrafi być czuły i wspierający… gdy to dla niego korzystne, na przykład gdy inni obserwują. W momentach, gdy naprawdę potrzebujesz wsparcia, spotykasz się z dystansem, irytacją lub obojętnością.

Kontrola w subtelnej formie

Kontrola nie zawsze jest jawna. Może przyjmować postać „troski” o twoje decyzje, podważania twoich relacji z innymi i sugestii, że bez niego sobie nie poradzisz.

Ciągłe poczucie, że „coś jest z tobą nie tak”

To jeden z najważniejszych sygnałów ostrzegawczych. Po rozmowach czujesz się winna, zdezorientowana oraz emocjonalnie wyczerpana. Takie długotrwałe obniżanie samooceny prowadzi do poważnych szkód psychicznych.

Co mówi nauka i co z tym zrobić?

Psychologia współczesna podkreśla, że narcyzm istnieje na kontinuum. Zrozumienie mechanizmów stojących za narcystycznymi zachowaniami nie oznacza ich usprawiedliwiania, lecz pozwala lepiej stawiać granice, unikać uproszczonych diagnoz oraz odróżniać trudną osobowość od przemocy. Narcyzm nie jest modnym hasłem ani łatwą etykietą. To złożone zjawisko psychologiczne, które mówi więcej o ludzkiej kruchości niż o miłości własnej.

Dr Katarzyna Pilewicz, LCPC, CADC

doktor psychologii i specjalista od uzależnień. Ukończyła Adler University w Chicago w dziedzinie psychologii klinicznej. Doktorat obroniła w Walden University zajmując się wpływem psychologii pozytywnej na poprawę stanu psychiki człowieka. Autorka licznych publikacji popularnonaukowych w dziedzinie psychologii i higieny psychicznej w amerykańskim wydaniu Magazynu „Polonia” i w “Dzienniku Związkowym” w Chicago. Prowadzi swoją klinikę w dwóch lokalizacjach na przedmieściach Chicago, gdzie prowadzi psychoterapię dla młodzieży oraz dorosłych z problemami natury psychologicznej, pomagając w powrocie do wyższej jakości życia.