To, co dziś postrzegane jest jako niewinne święto zakochanych, wyrosło z obrzędów brutalnych, krwawych i ostentacyjnie bezwstydnych. Z rytuałów, które dla rodzącego się chrześcijańskiego porządku były nie do zaakceptowania – a zarazem zbyt głęboko zakorzenione w społecznej praktyce, by można je było zwyczajnie wykreślić z kalendarza i pamięci ludzi.
Między sacrum a instynktem
Luperkalia sięgały czasów przedrepublikańskich, a ich geneza ginęła w mroku rzymskiej prehistorii. Tradycja przypisywała ich ustanowienie Euandrosowi – arkadyjskiemu władcy i kulturowemu przybyszowi z Grecji, który miał przynieść do Italii pierwotne, pasterskie wierzenia. W centrum obrzędów stał Faun, bóg dzikiej natury, płodności i stad, czczony pod imieniem Lupercusa – opiekuna wilków i pasterzy. To jemu poświęcona była jaskinia Luperkal u stóp Palatynu, jedno z najbardziej naładowanych symbolicznie miejsc rzymskiej topografii. Według legendy właśnie tam wilczyca wykarmiła Romulusa i Remusa, przyszłych założycieli Rzymu.
Luperkalia nie były więc zwykłym ludowym festynem ani chwilą zbiorowej zabawy. Stanowiły rytuał odnowy wspólnoty, akt symbolicznego oczyszczenia miasta i jego mieszkańców z ciężaru minionego roku. W świecie, w którym przetrwanie zależało od urodzaju, płodności kobiet i zdrowia stad, sacrum splatało się nierozerwalnie z cielesnością, a magia z przemocą rytualną. Był to porządek surowy, ale logiczny – oparty na przekonaniu, że życie musi zostać odnowione nawet za cenę krwi.
Miłosna loteria
Obchody luperkaliów przypadały na 15 lutego, lecz ich właściwy rytm zaczynał się już dzień wcześniej. Czternastego odbywała się tak zwana miłosna loteria: młodzieńcy losowali imiona kobiet, które miały im towarzyszyć podczas święta. Ten element – pozornie niewinny i niemal zabawowy – okazał się później jednym z kluczowych punktów zaczepienia dla chrześcijańskiej reinterpretacji całego obrzędu.
Właściwe luperkalia rozpoczynały się w jaskini Luperkal. Tam młodzi mężczyźni, zwani luperkami, składali ofiary z kóz – zwierząt od wieków jednoznacznie kojarzonych z seksualnością i płodnością. Ich ciała znaczono krwią zabitych zwierząt, po czym ścierano ją wełną nasączoną mlekiem. Ten gest, łączący przemoc z łagodnością, miał wyraźny sens symboliczny: z ofiary i śmierci rodziło się nowe życie.
Po rytuale następowała uczta. Wino lało się obficie, obyczajowe granice ulegały zawieszeniu, a święto przybierało formę zbiorowego upojenia. Kulminacją był najbardziej rozpoznawalny element obrzędu: bieg luperków wokół zboczy Palatynu. Niemal nadzy, okryci jedynie skórami ofiarnych kóz, uderzali napotkanych ludzi rzemieniami wykonanymi z tych samych skór.
Kobiety – ku późniejszemu zgorszeniu chrześcijańskich moralistów – same wystawiały dłonie i ramiona, wierząc, że symboliczne „baty” przyniosą im płodność, lekki poród i pomyślność w nadchodzącym roku. Nie była to przemoc w nowoczesnym rozumieniu, lecz rytuał magiczny: społecznie akceptowany, oczekiwany i głęboko zakorzeniony w ówczesnych wyobrażeniach o porządku świata.
Elitarne święto „motłochu”
Choć chrześcijańscy autorzy z czasem przedstawiali luperkalia jako rozpasany festyn „nikczemnego motłochu”, rzeczywistość była znacznie bardziej złożona. W rolę luperków wcielali się bowiem młodzieńcy z najznamienitszych rodów Rzymu. Przez stulecia istniały dwie frakcje obrzędowe: Fabiani i Quintilii, a za panowania Juliusza Cezara dołączono trzecią – Iuliani. Sam Cezar doskonale rozumiał wagę rytuału, a jego polityczny autorytet dodatkowo podniósł rangę święta.
Luperkalia były zatem festynem powszechnym, lecz zarazem głęboko wpisanym w struktury władzy i tradycji. Ich zniesienie nie mogło być prostym aktem administracyjnym – oznaczało ingerencję w sam fundament rzymskiej tożsamości.
Po edykcie tesalońskim z 380 roku, kiedy chrześcijaństwo stało się religią państwową, większość pogańskich obrzędów zniknęła z kalendarza dość szybko. Luperkalia okazały się jednak wyjątkiem. Mimo nacisków duchowieństwa rzymski senat bronił święta, przekonując, że jego zniesienie zagrozi bezpieczeństwu i dobrobytowi miasta. Przez ponad sto lat pogański festyn trwał więc w cieniu nowej religii – tolerowany, lecz coraz bardziej kłopotliwy.
Dopiero u schyłku V wieku papież Gelazy I zdecydował się na rozstrzygający krok. W 496 roku luperkalia zostały oficjalnie zniesione. Kościół, nauczony doświadczeniem, doskonale jednak rozumiał jedno: nie można po prostu odebrać ludziom święta. Trzeba zaproponować im inne.
Walenty zamiast Lupercusa
Rozwiązanie było sprytne i dalekowzroczne. Dzień miłosnej loterii – 14 lutego – otrzymał nowego patrona. Zamiast Fauna i kozłów pojawił się męczennik Walenty. Krwawe ofiary zastąpiono opowieścią o miłości wiernej, ofiarnej i czystej, a zmysłowy chaos ustąpił chrześcijańskiemu ideałowi małżeństwa.
Kim był Walenty? Do dziś nie ma co do tego pewności. Tradycja mówi o dwóch postaciach: rzymskim kapłanie sprzeciwiającym się cesarskiemu zakazowi zawierania małżeństw oraz biskupie z Terni, który błogosławił związki chrześcijan z poganami. Obaj zginęli 14 lutego i obaj zapamiętani zostali jako duchowni, dla których miłość była ważniejsza niż cesarskie edykty.
Niektórzy badacze sugerują, że w istocie chodzi o jedną osobę, której los z czasem rozpadł się na dwie tradycje. Niezależnie od prawdy sens pozostał ten sam: miłość przeciwstawiona władzy, uczucie silniejsze niż strach.
W ten sposób luperkalia nie zniknęły całkowicie – zmieniły jedynie formę, język i symbolikę. Z krwawych obrzędów płodności wyłoniło się święto miłości: już nie dzikiej i instynktownej, lecz ucywilizowanej, podporządkowanej ramom moralnym.
Dzisiejsze walentynki są więc echem bardzo starej opowieści. O tym, jak kultura nie unicestwia dawnych rytuałów, lecz je przekształca. Jak pogański festyn może stać się chrześcijańskim świętem, a krzyk i bieg wokół Palatynu – cichym wyznaniem uczuć. I jak pod powierzchnią współczesnych zwyczajów wciąż pulsuje pradawna potrzeba bliskości, łączenia się w pary i obietnicy nowego początku.
Monika Pawlak
