Elżbieta Baumgartner
Dlaczego deficyt państwa przenika do życia zwykłych ludzi
Deficyt budżetowy to sytuacja, w której państwo wydaje więcej, niż wpływa do jego kasy. Wydaje się to abstrakcyjne, bo operujemy na liczbach tak dużych, że trudno je sobie wyobrazić. A jednak deficyt powoli, ale konsekwentnie, wpływa na codzienne życie rodzin.
Wpływa na ceny w sklepach, na stopy procentowe kredytów i wysokość, na wartość oszczędności, na podatki i na stabilność waluty. Gdy państwo żyje na kredyt, obywatele zaczynają płacić za to w sposób rozproszony, często niewidoczny na pierwszy rzut oka.
Warto więc spojrzeć na deficyt nie jak na polityczny slogan, lecz jak na zjawisko ekonomiczne, które przenika do naszych portfeli. Zwłaszcza że zarówno Stany Zjednoczone, jak i Polska, stoją dziś przed rekordowymi poziomami zadłużenia i rekordową skalą obietnic składanych obywatelom.
USA: deficyt, który stał się stałym elementem krajobrazu
W Stanach Zjednoczonych deficyt federalny urósł do rozmiarów, które jeszcze dekadę temu wydawały się nie do pomyślenia. W roku fiskalnym 2025 wydatki rządu przekroczyły 7 bilionów dolarów (U.S. $7 trillion), podczas gdy dochody wyniosły około 5,2 biliona (U.S. $5.2 trillion). Różnica – ponad 1,7 biliona dolarów (U.S. $1.7 trillion) – to kwota, którą państwo musiało pożyczyć. W kolejnych miesiącach tempo zadłużania nie zwalnia, a koszt obsługi długu staje się jednym z największych wydatków federalnych.
To oznacza, że ogromna część pieniędzy podatników nie idzie na szkoły, drogi czy bezpieczeństwo, lecz na spłatę odsetek. W praktyce przekłada się to na wyższe stopy procentowe, bo rząd, pożyczając tak duże kwoty, konkuruje z gospodarstwami domowymi i firmami o ten sam kapitał. Kredyty hipoteczne drożeją, oprocentowania kart kredytowych rosną, a przedsiębiorstwa płacą więcej za finansowanie inwestycji.
Amerykańska „kiełbasa wyborcza”
W USA obietnice wyborcze również mają swoją cenę. W ostatnich latach pojawiały się propozycje rozszerzenia Social Security bez wskazania źródeł finansowania, anulowania części kredytów studenckich, masowych dopłat do energii, paliw czy opieki zdrowotnej oraz ulg podatkowych, które zwiększają deficyt, jeśli nie towarzyszą im cięcia wydatków.
Każda z tych obietnic brzmi atrakcyjnie, ale jeśli nie jest pokryta realnymi dochodami, trafia na rachunek długu publicznego. A ten rachunek – prędzej czy później – płacą obywatele.
Polska: deficyt w cieniu wydatków obronnych, społecznych i wyborczych obietnic
Polska również stoi przed wyzwaniem rosnącego deficytu. Projekt budżetu na 2026 rok zakłada deficyt przekraczający 270 miliardów złotych, co stanowi około 6,5 procent PKB. To poziom znacznie powyżej unijnego limitu 3 procent, dlatego Polska znajduje się w procedurze nadmiernego deficytu. Jednocześnie kraj przeznacza rekordowe środki na obronność, blisko 5 procent PKB, najwięcej w całym NATO.
Polska „kiełbasa wyborcza”: 500+, 800+, trzynastki i czternastki
W Polsce deficyt jest w dużej mierze napędzany przez rozbudowane programy społeczne. 500+ przekształcone w 800+, trzynasta i czternasta emerytura, dopłaty do węgla, wakacje kredytowe, dodatki osłonowe, a teraz program Ceny Paliw Niżej (CPN) – to wszystko są realne pieniądze wypłacane z budżetu. Każdy z tych programów ma swoich beneficjentów i swoje uzasadnienie społeczne, ale łącznie tworzą ogromne obciążenie finansów publicznych.
Politycy, niezależnie od opcji, chętnie obiecują kolejne świadczenia, bo są one łatwe do zakomunikowania i natychmiast odczuwalne przez wyborców. Problem polega na tym, że rzadko towarzyszy im informacja, skąd te pieniądze mają pochodzić. A jeśli nie pochodzą z podatków, to pochodzą z długu. A dług trzeba spłacać, co nakręca tylko spiralę zadłużenia.
Jak deficyt amerykański i polski wpływają na nasze portfele?
- Kredyty i raty. W USA i w Polsce rosnące potrzeby pożyczkowe państwa podnoszą stopy procentowe. Rodzina, która jeszcze kilka lat temu mogła pozwolić sobie na zakup domu, dziś często musi wybierać mniejszą nieruchomość albo odkładać decyzję na później. W USA średnia rata kredytu hipotecznego wzrosła o kilkaset dolarów miesięcznie. W Polsce – o kilkaset złotych.
- Ceny i inflacja. Inflacja działa jak ukryty podatek. Gdy państwo finansuje swoje wydatki na kredyt, a gospodarka nie jest w stanie wchłonąć dodatkowego popytu, ceny rosną szybciej niż dochody. W USA widać to w kosztach żywności, usług i mieszkań. W Polsce – w cenach energii, żywności i usług komunalnych.
- Podatki i opłaty. Wysoki deficyt oznacza, że w przyszłości rząd będzie musiał albo ograniczyć wydatki, albo zwiększyć dochody. W USA dyskusja o reformie Social Security i Medicare powraca regularnie. W Polsce coraz częściej mówi się o konieczności zmian w systemie podatkowym, likwidacji ulg lub podniesieniu niektórych stawek.
- Oszczędności i emerytury. Wysoka inflacja i słabsza walutaobniżają realną wartość pieniędzy trzymanych na kontach. W USA oznacza to, że dolar kupuje mniej niż kilka lat temu. W Polsce – że złoty jest bardziej podatny na wahania, co podnosi ceny importowanych produktów.
Lekkomyślne obietnice a realna cena, którą płacimy
Obietnice wyborcze mają jedną wspólną cechę: są natychmiastowe, konkretne i przyjemne. Ich koszt – odroczony, rozproszony i niewidoczny. Politycy obiecują, bo wiedzą, że wyborcy lubią szybkie korzyści. Rzadko jednak mówią o tym, że każda obietnica ma swoją cenę.
W USA ceną są wyższe stopy procentowe, inflacja i rosnący koszt długu federalnego. W Polsce – słabszy złoty, presja inflacyjna i konieczność finansowania świadczeń, które z roku na rok stają się coraz droższe.
Dlaczego warto rozumieć deficyt?
Bo deficyt to nie tylko liczby w budżecie państwa. To sygnał, jak będzie wyglądać nasza przyszłość finansowa: czy kredyty będą droższe, czy podatki wzrosną, czy nasze oszczędności zachowają wartość, czy państwo będzie w stanie finansować usługi publiczne. To także lekcja odpowiedzialności – zarówno dla rządzących, jak i dla nas, planujących własne budżety.
