Katarzyna Pilewicz
Wielu dorosłych czuje się zaskoczonych, że po kilku, a nawet kilkunastu latach od śmierci rodziców nadal odczuwają smutek, tęsknotę i pustkę. Często towarzyszy temu poczucie winy, bo „Przecież powinienem już sobie z tym poradzić.” Tymczasem psychologia mówi coś zupełnie innego. Żałoba nie jest chorobą, którą można wyleczyć. Jest procesem, który zmienia się razem z nami.
Kiedy tracimy rodziców, tracimy coś więcej niż bliską osobę
Rodzice są pierwszymi świadkami naszego życia. To oni pamiętają nasze dzieciństwo, pierwsze sukcesy, porażki i momenty, o których nikt inny nie wie. Ich śmierć często oznacza utratę miejsca, do którego, niezależnie od wieku zawsze mogliśmy wrócić. Nawet jeśli relacja nie była idealna, świadomość ich obecności dawała poczucie ciągłości.
W psychologii adlerianowskiej mówi się, że człowiek buduje swoją tożsamość poprzez więzi i poczucie przynależności. Kiedy odchodzą rodzice, wielu ludzi doświadcza zachwiania tego poczucia. Nagle uświadamiają sobie, że sami stali się najstarszym pokoleniem w rodzinie. To właśnie wtedy pojawia się pytanie, którego wcześniej sobie nie zadawaliśmy: „Skoro ich już nie ma, to kiedy przyjdzie kolej na mnie?”
Żałoba nie kończy się po roku
Przez wiele lat uważano, że zdrowe przeżycie żałoby oznacza „odcięcie się” od osoby zmarłej i powrót do normalnego życia. Dziś wiemy, że nie jest to prawda. Jedną z najważniejszych współczesnych koncepcji jest teoria Continuing Bonds autorstwa Dennisa Klassa, Phyllis Silverman i Stevena Nickmana. Pokazuje ona, że zdrowa adaptacja do straty nie polega na zapomnieniu o zmarłym, ale na znalezieniu nowego sposobu utrzymywania z nim wewnętrznej więzi. Dlatego wiele osób nadal rozmawia w myślach z rodzicami, przygotowuje ich ulubione potrawy, wspomina ich rady czy zastanawia się: „Co mama powiedziałaby w tej sytuacji?” To nie oznaka, że żałoba się nie zakończyła. To dowód, że miłość potrafi zmienić swoją formę.
Lęk przed własną śmiercią
Śmierć rodziców jest pierwszym wydarzeniem, które w pełni konfrontuje nas z własną śmiertelnością. Nagle zaczynamy zauważać upływ czasu. Coraz częściej wykonujemy badania profilaktyczne. Martwi nas każdy ból. Zastanawiamy się, ile czasu nam jeszcze zostało. Psychologia egzystencjalna od lat opisuje ten proces jako naturalną reakcję człowieka. Badacze teorii zarządzania trwogą (Terror Management Theory), Jeff Greenberg, Sheldon Solomon i Tom Pyszczynski, mówią, że świadomość własnej śmierci może nasilać lęk, ale jednocześnie motywować do życia bardziej zgodnego z własnymi wartościami oraz budowania głębszych relacji z innymi ludźmi. Paradoksalnie więc to właśnie doświadczenie straty może skłonić człowieka do bardziej świadomego życia.
Historia pani Marii
Pani Maria miała 59 lat, kiedy zgłosiła się do naszej kliniki. Minęło siedem lat od śmierci mamy i dziewięć od śmierci taty. Powiedziała: “Najgorsze są niedziele. Wciąż mam odruch, żeby zadzwonić. A potem przychodzi cisza. I nagle zaczynam myśleć o tym, że moje dzieci kiedyś będą przeżywać to samo po mnie.” Okazało się, że nie cierpiała już wyłącznie z powodu tęsknoty. Przeżywała lęk przed przemijaniem.
W terapii nie próbowaliśmy „zamknąć żałoby”. Pracowaliśmy nad czymś znacznie ważniejszym, nad odnalezieniem sensu dalszego życia i odkryciem, że rodzice pozostają obecni nie tylko we wspomnieniach, ale również w wartościach, które przekazali. Po kilku miesiącach Maria powiedziała zdanie, które zapamiętałam do dziś:
„Zrozumiałam, że nie muszę wybierać między pamiętaniem a życiem. Mogę robić jedno i drugie”.
Psychologia pozytywna nie zachęca do zapominaniaMartin Seligman, twórca psychologii pozytywnej, podkreśla, że dobrostan człowieka nie polega na unikaniu cierpienia, ale na budowaniu życia opartego na znaczeniu, relacjach i poczuciu celu. Żałoba często odbiera nam poczucie sensu. Jednak z czasem może również stać się momentem głębokiej refleksji nad tym, jak chcemy żyć dalej. Nie chodzi o to, aby ból zniknął. Chodzi o to, aby nie był jedyną historią, którą opowiadamy o naszym życiu.
Co pomaga po latach?
Badania George’a Bonanno pokazują, że większość osób z czasem uczy się adaptować do straty, choć fale smutku mogą powracać przez całe życie, szczególnie podczas świąt, rocznic czy ważnych wydarzeń rodzinnych. Nie oznacza to cofnięcia się w żałobie, to naturalny element więzi z ukochaną osobą. Pomocne okazuje się pielęgnowanie rodzinnych rytuałów, opowiadanie historii o rodzicach dzieciom i wnukom, pozwolenie sobie na wzruszenie bez oceniania siebie, rozwijanie relacji z ludźmi, angażowanie się w działania, które nadają życiu sens, korzystanie z psychoterapii, gdy smutek lub lęk zaczynają ograniczać codzienne funkcjonowanie.
Na zakończenie
Być może największym zadaniem żałoby nie jest nauczenie się życia bez rodziców. Być może jest nim odkrycie, że wszystko, co od nich otrzymaliśmy, sposób kochania, patrzenia na świat, wartości i wspomnienia, nadal żyją w nas.
Miłość nie kończy się w dniu pogrzebu. Zmienia jedynie miejsce. Z obecności obok nas przechodzi do obecności w nas. I może właśnie dlatego po wielu latach wciąż tęsknimy za rodzicami. Nie dlatego, że jesteśmy słabi. Dlatego, że byli ważni.
.jpg)
