Klątwa była nie tylko magicznym zaklęciem, ale też społecznym wyrokiem. Potrafiła zniszczyć karierę, złamać ród, wyrzucić człowieka poza wspólnotę. Wykluczenie ze społeczności było równoznaczne z odebraniem prawa do istnienia. Egipscy kapłani, żydowscy rabini, chrześcijańscy biskupi i czarownice z europejskich wiosek – wszyscy znali potęgę klątwy. Była jak śmiertelne ostrze.
W dawnych kulturach wierzono, że słowo ma moc stwarzania i niszczenia. Klątwa była więc rodzajem czarnej modlitwy – błaganiem o sprawiedliwość tam, gdzie ziemska zawiodła. Często rzucały ją ofiary – bezbronne wobec tyranów i oprawców. Wypowiadały słowa, które miały dopaść winnych nawet zza grobu. I choć wiele z tych historii obrastało później legendą, ich echo nie milknie do dziś.
Klątwa faraona
Najbardziej znana z nich zaczyna się w piaskach Egiptu. Rok 1922. Egiptolog Howard Carter odkrywa grobowiec Tutanchamona – cud starożytnego świata, pełen złota, alabastru i tajemnic. Wraz z odkryciem budzi się jednak coś jeszcze – lęk. Ledwie rok później umiera jego protektor, lord Carnavon, ukąszony przez komara, zmarł po dziwnej gorączce. W Kairze gasną światła, jego pies w Anglii pada martwy tej samej nocy. Gazety krzyczą: „Klątwa faraona uderzyła!”.
Śmierć po śmierci – archeolodzy, fotografowie, pomocnicy – w kolejnych latach wielu z nich ginie w niewyjaśnionych okolicznościach. W sumie naliczono trzydzieści ofiar. Czy to zbieg okoliczności, czy zemsta zza grobu? Egiptolodzy wiedzą, że w inskrypcjach królewskich sarkofagów nie ma słów przekleństwa. A jednak legenda żyje własnym życiem. Bo czasem wystarczy, że ludzie uwierzą – a wtedy lęk zaczyna działać jak prawdziwa magia.
Klątwa Tutanchamona przetrwała wiek, stając się symbolem przeklętej ciekawości człowieka, który śmie otwierać drzwi do świata zmarłych. To ona zainspirowała później Zbigniewa Święcha, gdy w 1973 roku otwarto sarkofag Kazimierza Jagiellończyka. Seria tajemniczych zgonów badaczy wystarczyła, by narodziła się polska wersja mitu – klątwa Jagiellończyka. I choć nauka mówiła o zarazkach i pleśniach, ludzie woleli wierzyć w duchy. Bo duchy mają twarze i głosy, których nie da się zamknąć w laboratorium.
Ogień templariuszy
Ale nie tylko groby noszą w sobie przekleństwa. Czasem rzuca je człowiek w chwili śmierci – ostatnim tchem, gdy wszystko jest już stracone. Tak było 18 marca 1314 roku, kiedy w płomieniach stosu stanął wielki mistrz zakonu templariuszy, Jacques de Molay. Zdradzony przez króla Francji Filipa IV Pięknego, oskarżony o bluźnierstwo i herezję, zanim ogień pochłonął jego ciało, miał zawołać: „Papieżu Klemensie! Królu Filipie! Wzywam was przed sąd Boży, zanim minie rok!”.
I rzeczywiście – w ciągu kilku miesięcy papież umarł, król zginął w wypadku na polowaniu, a jego dynastia wymarła w ciągu dwóch pokoleń. Europa drżała z przerażenia. Czy był to przypadek, czy sąd niebios? Ludzie widzieli w tym boską sprawiedliwość. I odtąd imię de Molaya brzmiało jak ostrzeżenie. Władza może palić ludzi, ale nie spali ich słów.
Klątwa templariusza stała się jednym z najpotężniejszych mitów średniowiecza. W niej zawarta była wiara, że niesprawiedliwość nie pozostaje bez kary – że nawet popioły potrafią mówić.
Klątwa prezydencka
Klątwy nie skończyły się wraz z mrokiem średniowiecza. W XIX wieku Stany Zjednoczone, symbol nowoczesności, poznały własną legendę: klątwę Tippecanoe. Gdy w 1811 roku generał William Henry Harrison pokonał Indian Szaunisów pod Tippecanoe, brat ich przywódcy – Prorok – miał przekląć go i wszystkich przyszłych prezydentów wybranych w roku podzielnym przez dwadzieścia.
Brzmiało to jak bajka, dopóki fakty nie zaczęły układać się w upiorną sekwencję. Harrison – wybrany prezydentem w 1840 roku – zmarł miesiąc po zaprzysiężeniu. Lincoln (1860) – zastrzelony. Garfield (1880) – zastrzelony. McKinley (1900) – zastrzelony. Harding (1920) – zmarł nagle. Roosevelt (1940) – zmarł w trakcie urzędu. Kennedy (1960) – zastrzelony w Dallas. Dopiero Ronald Reagan, wybrany w 1980, przeżył zamach i przełamał fatum. Czyżby klątwa straciła moc? A może po prostu świat przestał wierzyć w duchy – przynajmniej na chwilę.
Początek wolności
Nie wszystkie przekleństwa miały w sobie magię — czasem wystarczała władza i pieczęć. W 1054 roku papieski legat Humbert z Moyenmoutier położył na ołtarzu w Hagii Sophii bullę ekskomuniki, a patriarcha Michał Cerularius odpowiedział tym samym gestem. W jednej chwili chrześcijański świat rozpadł się na dwie części — Zachód i Wschód. Od tej chwili Rzym i Konstantynopol patrzyły na siebie jak na wrogów. Klątwa nie spaliła ludzi, ale spaliła mosty, które mogły ich jeszcze połączyć.
Podobnie było w 1656 roku w Amsterdamie, gdy żydowska gmina nałożyła cherem – wyklęcie – na młodego filozofa Barucha Spinozę. W synagodze odczytano słowa, które miały na zawsze wymazać go z życia wspólnoty: „Niech będzie przeklęty w dzień i w nocy, gdy wstaje i gdy kładzie się spać”.
Była to jedna z najcięższych anatem w historii. A jednak z wyklętego Spinozy narodził się geniusz wolnej myśli – filozof, który odważył się spojrzeć na Boga nie jako sędziego, lecz jako na samą naturę. Czasem więc klątwa potrafi stać się początkiem wolności.
Strach przed niewidzialnym
Nie trzeba wierzyć w magię, by uznać, że klątwy istnieją. Wystarczy zobaczyć, jak głęboko potrafią wrosnąć w ludzką wyobraźnię i jak silnie wpływają na sposób, w jaki opowiadamy historię świata. Z czasem stają się legendami – opowieściami tak często powtarzanymi, że zacierają granicę między faktem a mitem. Bo każda z nich – od grobu Tutanchamona po stos templariuszy – mówi o tym samym: o strachu przed niewidzialnym, o potrzebie wiary w sprawiedliwość, nawet jeśli przychodzi ona dopiero z zaświatów.
W świecie, który coraz mniej wierzy w tajemnice, klątwy trwają jako symbol. Przypominają, że człowiek może złamać prawo i przekroczyć granice, ale nie uniknie konsekwencji. Że każde zło, nawet zapomniane, ma swój cień – a cień nie znika, dopóki ktoś nie zgasi światła.
Monika Pawlak
